Alacak Devredildiğinde Borçlu Hangi Savunmaları İleri Sürebilir? Takas, Bağlı Haklar ve Devredenin Sorumluluğu

Bir alacağın başkasına devredilmesi (temlik) ticari hayatta çok yaygındır: bankalar alacakları varlık yönetim şirketlerine satar, işletmeler faturaya dayalı alacaklarını faktoring şirketlerine devreder, kişiler arasında alacak satışı yapılır. Bu durumda borçlu, alacaklının değiştiğini öğrenir ve pek çok soru sorar: “Devredenle aramdaki uyuşmazlıkları yeni alacaklıya karşı ileri sürebilir miyim?”, “Devredenden olan alacağımı takas edebilir miyim?”, “Teminatlar yeni alacaklıya geçiyor mu?” Türk Borçlar Kanunu’nun 188-193. maddeleri bu soruların yanıtlarını verir. Bu yazıda alacağın devrinin borçlu, devralan ve devreden açısından sonuçlarını anlatıyoruz. Devrin genel şartları için alacağın devri temlik sözleşmesi yazısına bakabilirsiniz.

Devrin Temel İlkesi: Borçlunun Durumu Ağırlaşmamalı

Alacağın devri, borçlunun rızası olmadan yapılabilir; çünkü borçlu için genellikle kime ödeme yapacağı dışında bir değişiklik olmaz. Bu nedenle kanun, borçlunun durumunun devir nedeniyle ağırlaşmamasını sağlamak için özel koruma kuralları koymuştur. Borçlu devirden sonra da eskiden sahip olduğu hakları korur ve devralan, alacağı ancak devredenin sahip olduğu haklar ve sınırlar içinde kullanabilir. “Hiç kimse sahip olduğundan fazla hakkı devredemez” ilkesi burada geçerlidir.

Borçlunun Savunmalarının Korunması (TBK m. 188/1)

TBK m. 188/1’e göre borçlu, devri öğrendiği sırada devredene karşı sahip olduğu savunmaları, devralana karşı da ileri sürebilir. Bu, borçlunun devirden önce devredene karşı ileri sürebileceği tüm itirazların devralana karşı da geçerli olduğu anlamına gelir. Örneğin:

• Ödeme savunması: Borç kısmen veya tamamen ödenmişse, devralana karşı bu ileri sürülür.
• Zamanaşımı: Alacak zamanaşımına uğramışsa, devralana karşı da bu def’i kullanılabilir.
• Sözleşmenin geçersizliği: Sözleşme kesin hükümsüz veya iptal edilebilir nitelikteyse, bu savunma devralana karşı ileri sürülür.
• Ayıp ve ifa engelleri: Alacağın kaynağı olan sözleşmeden doğan ayıp iddiaları veya karşılıklı edim ifa edilmemişse ileri sürülen def’iler.
• İbra ve borcun sona ermesi: Borç ibra edilmiş veya başka sebeple sona ermişse, devralana karşı ileri sürülür.

Bu düzenleme, alacağın devri yoluyla borçlunun haklarının ortadan kaldırılmasını önler. Zamanaşımı ve ödeme savunmaları için zamanaşımı def’i nasıl ileri sürülür ve ibra sözleşmesi ile borcun sona ermesi yazılarına göz atabilirsiniz. Ancak savunmaların ileri sürülebilmesi için borçlunun bunları devri öğrendiği sırada sahip olması gerekir; devirden sonra devralanla veya devredenle yapılan işlemler bu kapsamın dışında kalabilir.

Takas Hakkının Korunması (TBK m. 188/2)

Borçlunun devredene karşı bir alacağı varsa, bu alacağı devralanın alacağına karşı takas edebilmesi önem taşır. TBK m. 188/2’ye göre borçlu, devri öğrendiği anda muaccel olmayan alacağını, devredilen alacaktan önce veya onunla aynı anda muaccel olması koşuluyla borcu ile takas edebilir. Örneğin borçlunun devredenden 50 bin liralık bir alacağı vardır ve vade tarihi devir bildiriminden sonra ancak devredilen alacağın vadesinden önce geliyorsa, borçlu bu alacağıyla takas yapabilir. Ancak borçlunun alacağı, devredilen alacaktan sonra muaccel oluyorsa takas mümkün olmaz. Takasın genel şartları için takas defi ve şartları yazısını inceleyebilirsiniz. Bu hükmün amacı, borçlunun karşı alacaklarını devirle kaybetmesini engellemek, ancak devralanın da makul bir hukuki güvenlik içinde olmasını sağlamaktır.

Öncelik Hakları ve Bağlı Hakların Geçişi (TBK m. 189)

TBK m. 189’a göre alacağın devri ile devredenin kişiliğine özgü olanlar dışındaki öncelik hakları ve bağlı haklar da devralana geçer. Asıl alacakla birlikte işlemiş faizler de devredilmiş sayılır. Bağlı haklar; rehin, ipotek, kefalet, cezai şart ve faiz gibi asıl alacağa bağlı yan haklardır. Örneğin bir kredi alacağı devredildiğinde, kredinin ipoteği ve kefil kişilerin sorumluluğu da devralana geçer. Bu geçiş, ayrıca bir işleme gerek kalmadan kanun gereği gerçekleşir; ancak ipotek gibi tapu sicilinde kayıtlı haklar için sicil düzeltmesi gerekebilir. Kefil ve rehin verenlerin sorumlulukları için kefalet sözleşmesi ve geçerlilik şartları yazısına bakabilirsiniz.

Belge Teslimi ve Bilgi Verme (TBK m. 190)

Devreden, devralana alacak senedi ile elinde bulunan ispatla ilgili diğer belgeleri teslim etmek ve alacağını ileri sürebilmesi için gerekli bilgileri vermekle yükümlüdür. Bu yükümlülük, devralanın alacağını gerçekten takip edebilmesi için gereklidir. Fatura, sözleşme, ihtar ve yazışma gibi belgelerin devralana verilmemesi, devralanın alacağı ispat etmesini zorlaştırır. Devredenin bu yükümlülüğü yerine getirmemesi, devralanın tazminat talep etmesine yol açabilir. Uygulamada alacak devir sözleşmelerine belge teslim listesi eklenmesi faydalıdır.

Devredenin Garanti Sorumluluğu (TBK m. 191-193)

TBK m. 191’e göre alacak, bir edim karşılığında devredilmişse devreden, devir sırasında alacağın varlığını ve borçlunun ödeme gücüne sahip olduğunu garanti etmiş olur. Alacak bir edim karşılığı olmaksızın devredilmiş ya da kanun gereğince başkasına geçmişse, devreden veya önceki alacaklı, alacağın varlığından ve borçlunun ödeme gücünden sorumlu değildir. Yani karşılıklı (bedelli) devirlerde devreden, alacağın gerçekten var olduğunu ve borçlunun ödeme yeteneği bulunduğunu güvence altına almış sayılır. Bu güvence, kural olarak devir sırasındaki durumla ilgilidir; borçlunun devirden sonra iflas etmesi devredeni sorumlu kılmaz. Sorumluluğun kapsamı TBK m. 193’te belirlenmiştir. Devralan, garanti ile yükümlü olan devredenden şunları isteyebilir:

1. İfa ettiği karşı edimin faizi ile birlikte geri verilmesini,
2. Devrin sebep olduğu giderleri,
3. Borçluya karşı devraldığı alacağı elde etmek için yaptığı ve sonuçsuz girişimlerin yol açtığı giderleri,
4. Devreden kusursuzluğunu ispat etmedikçe uğradığı diğer zararlarını.

Bu kalemler, devralanı alacağın tahsil edilememesi riskine karşı korur. Garanti sorumluluğu, sözleşmeyle sınırlandırılabilir veya genişletilebilir; ancak ağır kusur veya hile halinde sınırlama geçerli olmaz.

İfaya Yönelik Devir (TBK m. 192)

Alacaklı, alacağını borcu ifaya yönelik olarak devretmekle birlikte borca mahsup edilecek miktarı belirlememişse, devralan ancak borçludan aldığı veya gereken özeni gösterseydi alabilecek olduğu miktarı kendi alacağına mahsup etmek zorundadır. Yani alacak, borcun ifası amacıyla (ifa uğrunda) devredilmişse ve mahsup miktarı belirlenmemişse, devralan tahsil ettiği kadar borcu düşer; ancak tahsilde özensiz davranırsa, gereken özenle tahsil edebileceği miktar kadar borcu düşmüş sayılır. Bu hüküm, devralanın alacağı tahsil etmekte özenli davranmasını sağlar.

Devir Bildiriminin Önemi

Devir bildirimi, borçlunun iyiniyetini ve savunmalarının başlangıcını etkiler. Borçlu, devri öğrenmeden devredene ödeme yapmışsa, kural olarak iyiniyetle yaptığı ödeme geçerlidir ve borcundan kurtulur. Devirden haberdar olduktan sonra ise ödemeyi devralana yapmalıdır. Bu nedenle devralanın devri borçluya yazılı bildirmesi (ihtarname, noter aracılığıyla bildirim) önemlidir. Bildirimde alacağın kaynağı, devredilen tutar, devralanın kimliği ve ödeme bilgileri yer almalıdır. Bildirim usulü için ihtarname gönderme usulü ve önemi yazısı yararlıdır.

Borçlu ve Devralan İçin Pratik Öneriler

Borçlu için:

• Devir bildirimini aldığınızda devredene karşı sahip olduğunuz savunmaları ve karşı alacakları derhal listeleyin,
• Takas beyanınızı devirden önce doğan ve şartları oluşmuş karşı alacaklar için zamanında yapın,
• Devir bildirimini belge ve imzalarla teyit edin; ödemeyi doğru kişiye yapın.

Devralan için:

• Devir öncesinde alacağın varlığını, zamanaşımı durumunu ve borçlunun savunmalarını inceleyin (durum tespiti),
• Devredenden gerekli belgeleri ve bilgileri teslim almayı sözleşmeye yazın,
• Garanti sorumluluğunun kapsamını ve sınırlarını sözleşmede net belirleyin.

Sık Yapılan Hatalar

• Devirle borçlunun tüm savunmalarının düştüğünü sanmak,
• Devir öğrenilmeden yapılan ödemeyi geçersiz saymak,
• Takas beyanını süresinde yapmamak,
• Devredenin garanti sorumluluğunun tüm devirleri kapsadığını düşünmek,
• Devir sözleşmesinde belge teslimini düzenlememek.

Örnek Olay

Aşağıdaki örnek kurgusaldır. Bir tedarikçi, müşterisinden olan 200 bin liralık alacağını bir varlık yönetim şirketine devreder. Müşteri, devri öğrendiğinde tedarikçinin teslim ettiği malların ayıplı olduğunu ve daha önce 50 bin lirasını ödediğini belirtir. Müşteri bu iki savunmayı, devralan şirkete karşı da ileri sürebilir. Ayrıca müşterinin tedarikçiden 30 bin liralık bir alacağı varsa ve bu alacak devredilen alacağın vadesinden önce muaccel oluyorsa, takas hakkını da kullanabilir. Devralan şirket, alacağı bedelle satın aldıysa devredene karşı garanti sorumluluğuna dayanarak kayıplarını isteyebilir.

Sonuç

Alacağın devri borçlunun savunma ve takas haklarını ortadan kaldırmaz; bağlı haklar ve faizler devralana geçer, bedelli devirlerde devreden alacağın varlığını ve borçlunun ödeme gücünü garanti eder. Devir bildirimi ve belgelerin doğru yönetilmesi tüm taraflar için önem taşır. Alacağın devriyle ilgili uyuşmazlıklarda borçlar hukuku kapsamında dosyanızı birlikte inceleyebiliriz. İletişim sayfamızdaki telefon numarasından veya mesajla bize ulaşabilirsiniz.