Yabancı Para ile Ödenecek Çek ve Birden Fazla Nüsha Düzenlenen Çekler (TTK 802, 813)

Uluslararası ticarette çekler yalnızca yerel parayla değil, yabancı para cinsinden de düzenlenebilir. Ayrıca farklı ülkeler arasında çek gönderimi sırasında kaybolma veya gecikme riskini azaltmak için çeklerin birden fazla nüsha halinde düzenlenmesi mümkündür. Bu iki durum, kur farkı ve mükerrer ödeme riskleri doğurduğundan kanun özel kurallar koymuştur. Türk Ticaret Kanunu’nun 802 ve 813. maddeleri bu iki konuyu düzenler. Bu yazıda yabancı para ile ödenecek çeki ve nüsha halinde düzenlenen çeki anlatıyoruz.

Yabancı Para ile Ödenecek Çek

Çek, ödeme yerinde rayici olmayan, yani günlük ticarette kullanılan resmi para birimi olmayan bir para cinsinden düzenlenebilir. Bu durumda ödeme, kanunun öngördüğü kur hesabı kurallarına göre yapılır. TTK m. 802/1’e göre çekin ödeme yerinde rayici olmayan bir para ile ödenmesi şart koşulmuş ise, bedeli, çekin ibraz günündeki değerine göre o ülke parası ile ödenebilir. İbraz edilmesine rağmen ödenmediği takdirde hamil, çek bedelinin dilerse ibraz dilerse ödeme günlerindeki rayiç değerine göre ülke parasıyla ödenmesini isteyebilir. Böylece hamil, kur dalgalanmasından doğan zararı azaltmak için iki tarihten uygun olanı seçme imkânı bulur. Bu hüküm, kur riskini hamil lehine dengeleyen bir düzenlemedir.

Kurun Belirlenmesi

TTK m. 802/2’ye göre yabancı ülke parasının değeri, ödeme yerindeki ticari teamüllere göre belirlenir. Bununla beraber düzenleyen, ödenecek tutarın çekte yazılı belirli bir kura göre hesap olunmasını şart koşabilir. Yani taraflar çekte özel bir kur belirlerse, hesaplama bu kura göre yapılır. Bu şart çekte açıkça yazılı olmalıdır; sözlü veya ayrı anlaşmalar çeke dayalı takipte ileri sürülemeyebilir. Kur şartı, özellikle uzun vadeli veya kur riski yüksek işlemlerde kullanılır.

Aynen Ödeme Şartı

TTK m. 802/3’e göre düzenleyen, ödemenin belirli bir para ile yapılmasını (aynen ödemeyi) şart koşmuş ise birinci ve ikinci fıkra hükümleri uygulanmaz. Yani çekte “yalnızca ABD doları olarak ödenir” gibi bir şart varsa, çek bedeli ancak o para birimiyle ödenir ve kur hesabına gidilmez. Bu şart, döviz cinsinden ödeme bekleyen alacaklıya güvence sağlar. Döviz cinsinden ödeme konusunda genel yasak ve sınırlar için başka mevzuat da dikkate alınmalıdır; örneğin belirli sözleşme türlerinde yabancı para ile bedel belirleme yasağı bulunabilir. Bu konuda kira ilişkisi örneği olan kira sözleşmesinde döviz cinsinden kira bedeli yasağı yazısı genel bir bakış sunar; ancak çek düzenlemesi ticari işler için ayrı hükümlere tabidir.

Aynı Adı Taşıyan Farklı Değerli Paralar

TTK m. 802/4’e göre çek bedeli, düzenlenme ve ödeme ülkelerinde aynı adı taşıyan ve fakat değerleri birbirinden farklı olan para ile gösterildiği takdirde, ödeme yerindeki para kastedilmiş sayılır. Örneğin bazı ülkelerin para birimlerinin adı “dolar” veya “frank” olabilir ve değerleri farklıdır. Çek bu adlardan biriyle yazılmışsa, tereddüt halinde ödeme yerindeki para kastedilmiştir. Bu kural, belirsizlikleri çözerek ödemenin hangi para ile yapılacağını netleştirir. Çekte para cinsinin açıkça ve tereddüt bırakmayacak biçimde (para kodu veya ülke adıyla birlikte) yazılması önerilir.

Çekin Birden Fazla Nüsha Halinde Düzenlenmesi

Uluslararası çeklerde posta ile gönderim sırasında kaybolma veya gecikme riski bulunduğundan, çekin birden fazla nüsha olarak düzenlenmesi mümkündür. TTK m. 813/1’e göre hamiline yazılı çekler hariç olmak üzere; bir ülkede düzenlenip de diğer bir ülkede veya aynı ülkenin denizaşırı bir kısmında ödenmesi şart olan ve aksine, bir ülkenin denizaşırı bir kısmında düzenlenip o ülkede ödenmesi şart olan ya da aynı ülkenin denizaşırı olan aynı kısmında yahut çeşitli kısımlarında düzenlenip ödenmesi şart olan her çek, birbirinin aynı olarak çeşitli nüshalar halinde düzenlenebilir. Bu nüshalar senet metninde teselsül eden sıra numaraları ile gösterilir. Aksi takdirde her nüsha ayrı bir çek sayılır.

Bu hükmün pratik anlamı şudur: nüshalar sıra numaralarıyla (örneğin 1/3, 2/3, 3/3) işaretlenmişse, bunlar aynı çekin kopyaları sayılır ve yalnızca bir nüshanın ödenmesiyle diğerleri geçersiz olur. Numarasız nüshalar ise ayrı ayrı çek sayıldığından, her biri için ayrı ödeme yükümlülüğü doğar ve mükerrer ödeme riski ortaya çıkar. Bu nedenle nüsha düzenlenirken sıra numaraları mutlaka yazılmalıdır. Hamiline yazılı çekler ise nüsha halinde düzenlenemez; çünkü hamiline yazılı çekin her nüshası kendi başına bir ödeme aracı olarak dolaşabilir.

Takvim Farkı ve İbraz Süreleri

Yabancı para çekleri çoğunlukla farklı ülkeler arasında düzenlendiğinden, ibraz süreleri ve takvim farklılıkları da önem kazanır. Ödeme ülkesinden başka bir ülkede düzenlenen çekler için ibraz süreleri kıtalara göre bir veya üç aydır; takvimleri farklı iki yer arasında çekilen çeklerde düzenlenme günü ödeme yerindeki takvime göre dönüştürülür. Bu kurallar için çek ibraz süresi ve ibraz süresi geçtikten sonra çekin durumu yazısına bakabilirsiniz.

Ödenmeyen Yabancı Para Çekinde Başvuru

Yabancı para çeki ödenmediğinde hamil, başvurma haklarını kullanabilir; bu haklar için protesto veya eşdeğer belirlemenin yapılması gerekir. Başvurma tutarının kapsamı, faiz ve giderler için çekte başvurma hakları, protesto ve başvurma tutarının kapsamı yazısı ayrıntı verir. Kambiyo senetlerine özgü icra takibinde yabancı para alacağı için kur hesabı ayrıca dikkate alınır; bu süreç için kambiyo senetlerine özgü icra takibi yazısına göz atabilirsiniz.

Yabancı Para Çekinde Dikkat Edilecekler

• Çekte para cinsini açık ve tereddüt bırakmayacak şekilde yazın.
• Belirli kur şartı veya aynen ödeme şartı isteniyorsa çekte açıkça belirtin.
• İbraz günündeki ve ödeme günündeki kur farkını hesaplayarak hamil için avantajlı seçeneği belirleyin.
• Ödeme ülkesinin ticari teamüllerini ve banka uygulamalarını öğrenin.
• Nüsha düzenlenecekse sıra numaralarını mutlaka yazın.

Sık Yapılan Hatalar

• Para cinsini belirsiz yazmak,
• Kur şartını çek dışında ayrı anlaşmada bırakmak,
• Numarasız çoklu nüsha düzenleyip mükerrer ödeme riskine yol açmak,
• Hamiline yazılı çeki nüsha halinde düzenlemeye çalışmak,
• İbraz sürelerini ve takvim farkını gözden kaçırmak.

Örnek Olay

Aşağıdaki örnek kurgusaldır. Bir ihracatçı, yurt dışındaki alıcıdan ödeme olarak yabancı para cinsinden bir çek alır. Çek iki nüsha halinde düzenlenmiş ve nüshalar 1/2 ve 2/2 şeklinde numaralandırılmıştır. Birinci nüsha posta ile gelirken kaybolur; ikinci nüsha ise ihracatçıya ulaşır. İhracatçı ikinci nüshayı ibraz eder ve ödeme alır. Nüshalar sıra numaralı olduğu için tek bir çek sayılır ve kaybolan nüsha ayrıca ödeme yükümlülüğü doğurmaz. Nüshalar numarasız olsaydı her biri ayrı çek olur ve iki kez ödeme riski doğardı.

Sonuç

Ödeme yerinde rayici olmayan para ile ödenecek çek, ibraz günündeki değere göre o ülke parasıyla ödenebilir; hamil ibraz veya ödeme günlerindeki rayiç değeri seçebilir. Düzenleyen belirli kur veya aynen ödeme şartı koyabilir. Denizaşırı ödemeli çekler ise sıra numaralı nüshalar halinde düzenlenebilir. Uluslararası çek işlemleriniz için ticaret hukuku alanında dosyanızı birlikte değerlendirebiliriz. İletişim sayfamızdaki telefon numarasından veya mesajla bize ulaşabilirsiniz.