Yediemin Atanması ve Değiştirilmesi: Haczedilen Malın Muhafazası

Haczedilen bir taşınır malın kimin gözetiminde tutulacağı, icra sürecinin işleyişi açısından pratik ama önemli bir sorudur. Kanun bu konuyu “yediemin” kurumuyla düzenler. Bu yazıda yediemin atanmasının hangi usullere göre yapıldığını, hangi hâllerde değiştirilebileceğini ve tarafların bu süreçte ne gibi haklara sahip olduğunu ele alıyoruz.

Yediemin Kavramı ve Amacı

Yediemin, haczedilen bir malın satışa kadar veya ilgili işlemler tamamlanana kadar muhafazasından sorumlu olan kişi ya da kurumdur. Amaç, haczedilen malın değerinin korunması ve alacaklının haklarının malın kaybı ya da zarar görmesi nedeniyle zedelenmemesidir.

Haczedilen Malın Muhafaza Usulleri

İcra ve İflas Kanunu, haczedilen taşınır malların muhafazasını birkaç farklı usule bağlamıştır:

• İcra dairesince doğrudan muhafaza: Haczolunan para, banknot, hamiline yazılı senetler, poliçeler, cirosu kabil senetler ile altın, gümüş ve diğer kıymetli şeyler doğrudan icra dairesince muhafaza edilir.
• Masrafı alacaklıdan alınarak muhafaza: Diğer taşınır mallar, muhafaza masrafı peşinen alacaklıdan alınarak muhafaza altına alınır.
• Borçlu veya üçüncü kişi yedinde bırakma: Alacaklının muvafakati hâlinde, istenildiğinde geri verilmek şartıyla mal geçici olarak borçlu yedinde bırakılabilir.
• Üçüncü kişi yedieminliği: Üçüncü kişinin elindeki taşınır mal haczedildiğinde, üçüncü kişinin kabulü hâlinde kendisi yediemin olarak bırakılır.
• Lisanslı yediemin depoları: Haczedilen mallar, Adalet Bakanlığınca yetki verilmiş gerçek veya tüzel kişilere ait lisanslı depolarda da muhafaza edilebilir.

Yediemin Kim Olabilir?

Uygulamada yediemin; borçlunun kendisi, malın bulunduğu üçüncü kişi ya da lisanslı yediemin deposu işleticisi olabilir. Hangi seçeneğin uygulanacağı, malın niteliğine, saklama koşullarına ve alacaklının muvafakatine göre icra dairesince belirlenir. Sicile kayıtlı motorlu kara araçlarında ayrıca özel hükümler uygulanabilir.

Yediemin Değiştirilmesi Hangi Hâllerde Gündeme Gelir?

Yedieminin görevini gereği gibi yerine getirmediği, malı özenle saklamadığı, elden çıkarma riski taşıdığı veya malın değerini tehlikeye attığı durumlarda ilgililer icra dairesine başvurarak yedieminin değiştirilmesini talep edebilir. Bu talep genellikle şu gerekçelere dayanır:

• Yedieminin malı teslim etmeyi reddetmesi veya ulaşılamaz hâle gelmesi,
• Malın bakımsız kaldığına veya zarar gördüğüne dair somut belirtiler bulunması,
• Yedieminin malı üçüncü kişilere devretme girişiminde bulunması,
• Yediemin ücretinin ödenmemesi nedeniyle uyuşmazlık çıkması.

İcra dairesi bu başvuruyu değerlendirerek yedieminin değiştirilmesine karar verebilir. İcra dairesinin bu konudaki kararına karşı ilgililer, kanuna aykırılık veya olaya uygun olmama iddiasıyla icra mahkemesine şikâyette bulunabilir; şikâyet, işlemin öğrenildiği tarihten itibaren yedi gün içinde yapılmalıdır.

Yedieminin Sorumluluğu

Yediemin, kendisine bırakılan malı bir emanetçi özeniyle saklamakla yükümlüdür. Malın kaybolması, zarar görmesi veya yediemin tarafından haksız olarak elden çıkarılması, hem hukuki hem de cezai sorumluluk doğurabilir. Bu nedenle yedieminliği kabul eden kişi, üstlendiği yükümlülüğün kapsamını bilerek hareket etmelidir.

Muhafazasına Gerek Kalmayan Malların Akıbeti

Haczin kalkmasına rağmen malın yedieminde kalması hâlinde, kanun icra dairesine bu malların resen tasfiyesi konusunda özel bir usul yükler. İcra dairesi önce borçluya tebligat çıkararak belirli bir süre içinde yediemin ücretini ödeyip malı teslim alabileceğini bildirir; bu yapılmazsa sırasıyla rehin hakkı sahibine bildirim, sicile kayıtlı mallarda resen satış, ardından malın yedieminine devri ve son çare olarak malın ilgili kuruma veya kurumlara bedelsiz devri gündeme gelebilir. Bu süreçteki nihai kararı icra mahkemesi verir.

Lisanslı Yediemin Depolarının Rolü

Haczedilen mallar, Adalet Bakanlığı tarafından yetki verilmiş gerçek veya tüzel kişilere ait lisanslı yediemin depolarında da muhafaza edilebilir. Bu depoların kuruluşuna, taşıması gereken asgari niteliklere, alınacak teminata ve mallar için yaptırılacak sigortaya ilişkin usul ve esaslar Adalet Bakanlığı tarafından çıkarılan yönetmelikte düzenlenir. Lisanslı depo işleticileri, yetkilerini Adalet Bakanlığının onayıyla alt işleticilere devredebilir; ancak bu devir, asıl yetki sahibinin sorumluluğunu ortadan kaldırmaz. Haczedilen malların muhafazası aşamasındaki ücretler de Adalet Bakanlığınca belirlenen tarifeye göre hesaplanır.

Yedieminlik Ücreti Uyuşmazlıkları

Yediemin, üstlendiği muhafaza yükümlülüğü karşılığında tarifeye göre belirlenen bir ücrete hak kazanır. Bu ücretin miktarı veya ödenmesi konusunda taraflar arasında uyuşmazlık çıkabilir. Kanun, yedieminlik ücretinin varlığının, malın mülkiyetinin devrine ilişkin işlemlerin yapılmasına engel teşkil etmeyeceğini ve yediemin alacağına dayanılarak hapis hakkı kullanılamayacağını açıkça düzenler. Bu düzenleme, yedieminlik ücreti uyuşmazlıklarının malın tasfiye sürecini kilitlemesini önlemeyi amaçlar.

Sicile Kayıtlı Mallarda Özel Usul

Motorlu araçlar gibi sicile kayıtlı mallarda, muhafazasına gerek kalmayan malların tasfiyesi özel bir usule tabidir. Borçlunun malı teslim almaması ve varsa rehin hakkı sahibinin de haklarını kullanmaması hâlinde icra dairesi, malın daha önce satışa çıkarılmamış olması kaydıyla elektronik ortamda açık artırma yoluyla resen satışını yapabilir. Bu satış da yapılamazsa mal sırasıyla yedieminine, ilgili kamu kurumuna veya son çare olarak bir hayır kurumuna devredilebilir; nihai kararı bu aşamalarda icra mahkemesi verir.

Sık Yapılan Hatalar

• Yedieminlik yükümlülüğünü kabul ederken sorumluluğun kapsamını değerlendirmemek.
• Yediemin değişikliği talebini somut gerekçelerle desteklememek.
• Muhafazasına gerek kalmayan malın tasfiye sürecini takip etmemek ve süreleri kaçırmak.
• Yediemin ücreti uyuşmazlıklarını dosyaya zamanında yansıtmamak.

Pratik Öneriler

Yedieminlik sıfatını üstlenecek kişi, malın saklama koşullarını gerçekçi biçimde değerlendirmeli ve gerekiyorsa bu sıfatı kabul etmemelidir. Alacaklı ve borçlu taraflar ise yediemin uygulamasında bir sorun tespit ettiklerinde bunu icra dairesine bildirmeli, sonuç alınamazsa vakit kaybetmeden icra mahkemesine başvurmalıdır.

Örnek Olay

Aşağıdaki örnek, kuralların işleyişini göstermek amacıyla hazırlanmıştır ve gerçek bir dosyaya dayanmaz.

Bir icra dosyasında haczedilen bir iş makinesi, alacaklının muvafakatiyle borçlu yedinde bırakılır. Zaman içinde alacaklı, makinenin bakımsız bırakıldığını ve borçlunun onu satmaya çalıştığını öğrenir. Alacaklı bu durumu icra dairesine bildirerek yedieminin değiştirilmesini ve makinenin lisanslı bir depoya alınmasını talep eder. İcra dairesi başvuruyu değerlendirir ve makinenin muhafaza altına alınmasına karar verir. Borçlu bu karara karşı icra mahkemesine şikâyette bulunsa da mahkeme, somut olayda malın değerinin tehlikeye girdiğini kabul ederek şikâyeti reddeder.

Sonuç

Yediemin kurumu, haczedilen malın değerinin korunması açısından icra sürecinin ayrılmaz bir parçasıdır. Yedieminin doğru seçilmesi ve gerektiğinde zamanında değiştirilmesi, hem alacaklının hem de borçlunun haklarının korunması bakımından önemlidir. Yedieminlik veya muhafaza sürecinde yaşadığınız bir uyuşmazlıkla ilgili icra ve iflas hukuku alanında değerlendirme için bizimle iletişime geçebilirsiniz.