Aile Hukukunda Arabuluculuk ve Uzlaşma: Hangi Uyuşmazlıklarda Mümkün?

Boşanma süreci, taraflar için çoğu zaman yıpratıcı ve uzun bir yargılamaya dönüşür. Bu nedenle son yıllarda aile uyuşmazlıklarında da uzlaşma yollarının kullanılması, özellikle arabuluculuk, giderek daha fazla gündeme gelmektedir. Ancak aile hukuku, kamu düzenini ve çocukların menfaatini ilgilendiren konular içerdiğinden, her uyuşmazlık arabuluculukla çözülemez. Bu yazıda aile hukukunda arabuluculuğun sınırlarını ve uzlaşma yollarını açıklıyoruz.

Arabuluculuğun Temel Şartı: Tasarrufa Elverişlilik

6325 sayılı Hukuk Uyuşmazlıklarında Arabuluculuk Kanunu m. 1/2’ye göre arabuluculuk, tarafların üzerinde serbestçe tasarruf edebilecekleri iş veya işlemlerden doğan özel hukuk uyuşmazlıklarında uygulanır. Aynı hükme göre aile içi şiddet iddiasını içeren uyuşmazlıklar arabuluculuğa elverişli değildir.

Bu iki kural, aile hukukunda arabuluculuğun kapsamını belirler.

Hangi Konular Arabuluculuğa Elverişli Değildir?

Bu konularda eşler kendi aralarında anlaşabilir; ancak bu anlaşma tek başına hukuki sonuç doğurmaz. Hâkimin denetimi ve kararı gerekir.

Hangi Konularda Uzlaşma Mümkündür?

Boşanmanın mali sonuçlarına ilişkin konular, tarafların tasarrufuna daha açıktır:

• Mal rejiminin tasfiyesi: Katılma alacağı, değer artış payı, katkı payı alacağı.
• Maddi ve manevi tazminat talepleri.
• Yoksulluk nafakası: Eşler arasındaki nafaka konusunda uzlaşma yapılabilir; ancak hâkimin onayı gerekir.
• Ziynet ve kişisel eşya talepleri.
• Eşler arasındaki diğer alacak ve borç ilişkileri.

Bu konularda eşler müzakere ederek, ihtiyari arabuluculuğa başvurarak veya avukatları aracılığıyla uzlaşabilir.

Dava Şartı Arabuluculuk ve Aile Uyuşmazlıkları

1 Eylül 2023’ten itibaren bazı uyuşmazlıklarda dava açmadan önce arabulucuya başvurmak dava şartı hâline getirilmiştir. Aile hukukuyla bağlantılı olarak özellikle şu konu önemlidir:

• Ortaklığın giderilmesi: Eşlerin paylı mülkiyetindeki taşınır ve taşınmaz malların ortaklığının giderilmesi davası açılmadan önce arabulucuya başvurulması gerekir.

Buna karşılık boşanma, nafaka, velayet ve mal rejiminin tasfiyesi davaları dava şartı arabuluculuk kapsamında değildir. Bu davalar doğrudan aile mahkemesinde açılabilir.

Dava şartı arabuluculuk kapsamındaki bir davayı arabulucuya başvurmadan açmak, davanın usulden reddine yol açar.

Uzlaşma Nasıl Sonuca Bağlanır?

Anlaşmalı boşanma protokolü

Eşler boşanma ve sonuçları konusunda uzlaşırsa, bu uzlaşma bir anlaşmalı boşanma protokolüne dönüştürülür ve TMK m. 166/3 uyarınca hâkimin onayına sunulur. Hâkim, özellikle çocuklarla ilgili düzenlemeleri çocuğun yararı bakımından denetler ve gerekirse değişiklik yapar. Protokolün hazırlanması için anlaşmalı boşanma protokolü yazımıza bakabilirsiniz.

Devam eden davada sulh

Çekişmeli bir dava sürerken uzlaşma sağlanırsa, uzlaşma dosyaya sunulur. Boşanma davası anlaşmalı boşanmaya dönüştürülebilir; mal paylaşımı davasında ise sulh sözleşmesiyle dava sona erdirilebilir. Bu konuda çekişmeli boşanmayı anlaşmalıya çevirmek yazımıza bakabilirsiniz.

Hâkimin sulhe teşviki

Hukuk Muhakemeleri Kanunu m. 140 uyarınca hâkim, ön inceleme aşamasında tarafları sulhe veya arabuluculuğa teşvik eder. Aile mahkemelerinde görev yapan uzmanlar da tarafların uzlaşmasına katkı sağlayabilir.

İhtiyari Arabuluculuk Süreci Nasıl İşler?

Boşanmanın mali sonuçları gibi tasarrufa elverişli konularda eşler ihtiyari arabuluculuğa başvurmaya karar verirse süreç genel olarak şöyle ilerler:

1. Arabulucunun seçilmesi: Taraflar, Adalet Bakanlığı arabuluculuk siciline kayıtlı bir arabulucuyu birlikte seçer.
2. İlk toplantı: Arabulucu tarafları sürecin işleyişi, gizlilik ilkesi ve tarafların iradesinin önemi konusunda bilgilendirir.
3. Müzakereler: Arabulucu tarafların birlikte veya ayrı ayrı görüşmesini sağlar; çözüm önerisi dayatmaz, tarafların kendi çözümlerini bulmalarına yardımcı olur.
4. Anlaşma veya anlaşamama: Süreç sonunda bir tutanak düzenlenir. Anlaşma sağlanırsa anlaşma belgesi imzalanır.
5. Hâkim denetimi: Boşanmaya bağlı konulardaki anlaşma, anlaşmalı boşanma protokolüne yansıtılarak aile mahkemesinin onayına sunulur.

6325 sayılı Kanun uyarınca arabuluculuk görüşmelerinde ileri sürülen beyanlar ve belgeler, sonradan açılacak davalarda kural olarak delil olarak kullanılamaz. Bu gizlilik kuralı, tarafların müzakerelerde daha rahat hareket etmesini sağlar.

Örnek Durum

Aşağıdaki örnek kuralların işleyişini göstermek amacıyla hazırlanmıştır ve gerçek bir dosyaya dayanmaz:

Boşanma kararı veren ancak mal paylaşımı konusunda anlaşamayan eşler, iki taşınmaz, bir araç ve banka birikimleri üzerinde uzun sürecek bir dava yerine ihtiyari arabuluculuğa başvurmuştur. Arabuluculuk görüşmelerinde bir taşınmazın kadında, diğer taşınmaz ile aracın erkekte kalmasına ve aradaki değer farkının belirli bir tarihte ödenmesine karar verilmiştir. Eşler bu uzlaşmayı anlaşmalı boşanma protokolüne yansıtmış ve aile mahkemesinin onayıyla boşanma kararı verilmiştir. Böylece mal paylaşımı için ayrıca bilirkişi incelemesi ve uzun bir yargılama gerekmemiştir.

Uzlaşmanın Avantajları

• Süre: Yıllar sürebilecek yargılama aylar içinde sonuçlanabilir.
• Masraf: Bilirkişi, tanık ve uzun yargılama giderleri azalır.
• Çocuklar: Çocukların uzun bir çatışma ortamında kalması önlenir.
• Kontrol: Sonucu mahkeme değil, taraflar belirler.
• Gizlilik: Özel hayata ilişkin ayrıntıların tanıklar önünde tartışılması gerekmez.
• Uygulanabilirlik: Tarafların kendi kabul ettiği düzenlemelere uyma olasılığı daha yüksektir.

Uzlaşmanın Riskleri

• Güç dengesizliği: Ekonomik veya psikolojik olarak baskı altındaki eş, haklarından habersiz biçimde vazgeçebilir.
• Eksik bilgi: Malvarlığı tam olarak bilinmeden yapılan uzlaşma hak kaybına yol açabilir.
• Kesinlik: Hükme bağlanan uzlaşmadan sonradan dönmek çok güçtür.
• Şiddet ilişkisi: Aile içi şiddet varsa uzlaşma görüşmeleri mağdur için tehlikeli olabilir; kanun bu nedenle bu uyuşmazlıkları arabuluculuk dışında tutmuştur.

Bu risklere karşı her eşin kendi hukuki danışmanlığını alması ve malvarlığına ilişkin bilgilerin eksiksiz paylaşılması önerilir.

Sonuç

Aile hukukunda arabuluculuk, boşanmanın kendisi ve çocuklara ilişkin konularda değil, özellikle mali sonuçlar bakımından uzlaşma imkânı sunar. Varılan uzlaşmanın anlaşmalı boşanma protokolüne veya sulh sözleşmesine dönüştürülerek hâkim denetiminden geçmesi gerekir. Aile içi şiddet bulunan durumlarda ise arabuluculuk yolu kanunen kapalıdır. Aile hukuku alanında uzlaşma ve protokol süreçleriniz için bizimle iletişime geçebilirsiniz.