Aile Mahkemesi Hangi Davalara Bakar? Görev Alanı ve Özellikleri

Aile ilişkilerinden doğan uyuşmazlıklar, diğer hukuki uyuşmazlıklardan farklı olarak çocukların geleceğini, özel hayatı ve toplumun temel birimi olan aileyi doğrudan etkiler. Bu nedenle Türk hukukunda aile uyuşmazlıklarına bakmak üzere uzmanlaşmış aile mahkemeleri kurulmuştur. Doğru mahkemenin seçilmesi, görevsizlik kararıyla zaman kaybedilmemesi için önemlidir. Bu yazıda aile mahkemelerinin görev alanını, yapısını ve yargılama usulündeki özellikleri açıklıyoruz.

Aile Mahkemelerinin Kuruluşu

Aile mahkemeleri, 4787 sayılı Aile Mahkemelerinin Kuruluş, Görev ve Yargılama Usullerine Dair Kanun ile kurulmuştur. Bu mahkemeler, aile hukukundan doğan uyuşmazlıklara bakan ihtisas mahkemeleridir. Aile mahkemeleri tek hâkimli olarak görev yapar ve bünyelerinde uzman personel bulunur.

Aile mahkemesi kurulmamış olan yerlerde, aile mahkemesinin görev alanına giren davalara asliye hukuk mahkemesi bakar. Bu durumda mahkeme “aile mahkemesi sıfatıyla” görev yapar ve 4787 sayılı Kanun’daki usul kurallarını uygular.

Aile Mahkemesinin Görev Alanındaki Davalar

4787 sayılı Kanun’a göre aile mahkemeleri, Türk Medeni Kanunu’nun aile hukukuna ilişkin kitabından doğan dava ve işlere bakar. Başlıca davalar şunlardır:

Nişanlanma ve evlenme

• Nişanın bozulmasından doğan maddi ve manevi tazminat davaları,
• Nişan hediyelerinin geri verilmesi davaları,
• Evlenmeye itiraz,
• Olağanüstü durumlarda evlenme izni.

Evliliğin geçersizliği ve boşanma

• Evliliğin mutlak ve nispi butlanı (iptal) davaları,
• Boşanma ve ayrılık davaları,
• Boşanmaya bağlı tazminat ve nafaka davaları.

Boşanma davalarında yetkili mahkemenin belirlenmesi için boşanma davasında yetkili mahkeme yazımıza bakabilirsiniz.

Evliliğin genel hükümleri

• Evlilik birliğinin korunmasına ilişkin önlemler,
• Aile konutu şerhi ve aile konutuna ilişkin davalar,
• Ortak hayata ara verilmesi hâlinde nafaka ve önlemler.

Mal rejimleri

• Edinilmiş mallara katılma rejiminin tasfiyesi (katılma alacağı, değer artış payı),
• Mal ayrılığı rejimine geçiş,
• Mal rejimi sözleşmelerine ilişkin uyuşmazlıklar,
• 01.01.2002 öncesi dönem için katkı payı alacağı davaları.

Soybağı ve çocuk

• Soybağının reddi davası,
• Babalık davası,
• Tanımanın iptali davası,
• Evlat edinme,
• Velayet, velayetin değiştirilmesi ve kaldırılması,
• Çocukla kişisel ilişki kurulması,
• İştirak nafakası ve çocuğun bakımına ilişkin davalar.

Aile içi şiddet

6284 sayılı Ailenin Korunması ve Kadına Karşı Şiddetin Önlenmesine Dair Kanun kapsamındaki koruma tedbirleri de aile mahkemesi hâkimleri tarafından verilir. Uzaklaştırma, yaklaşmama, geçici velayet ve tedbir nafakası gibi kararlar bu kapsamdadır.

Aile Mahkemesinin Görev Alanına Girmeyen Davalar

Aile ile ilişkili gibi görünse de aile mahkemesinin görev alanına girmeyen bazı davalar vardır:

Uygulamada özellikle eşler arasındaki alacak davalarının mal rejiminden mi yoksa genel borç ilişkisinden mi doğduğu konusu görev tartışmalarına yol açabilir. Talebin hukuki niteliği doğru belirlenmelidir.

Uzman Desteği

Aile mahkemelerini diğer mahkemelerden ayıran en önemli özelliklerden biri uzman desteğidir. 4787 sayılı Kanun uyarınca aile mahkemelerinde psikolog, pedagog ve sosyal çalışmacı görev yapar. Bu uzmanlar:

• Velayet davalarında sosyal inceleme raporu hazırlar,
• Çocukla görüşerek görüş ve ihtiyaçlarını değerlendirir,
• Hâkimin gerekli gördüğü durumlarda ailenin durumunu inceler,
• Tarafların uzlaşmasına yardımcı olabilecek çalışmalar yapar,
• Kişisel ilişkinin nasıl kurulacağı konusunda görüş bildirir.

Uzman raporları hâkimi bağlamaz; ancak özellikle çocuğa ilişkin kararlarda önemli bir değerlendirme aracıdır.

Yargılama Usulündeki Özellikler

Aile mahkemelerinde yargılama genel olarak Hukuk Muhakemeleri Kanunu’na göre yapılır. Bununla birlikte bazı özellikler öne çıkar:

• Re’sen araştırma: Çocuğa ilişkin konularda (velayet, iştirak nafakası, kişisel ilişki) hâkim tarafların talebiyle bağlı kalmadan araştırma yapar ve karar verir.
• Sulhe teşvik: Hâkim, tarafları uzlaşmaya teşvik eder ve uzmanlardan yararlanabilir.
• Özel hayatın korunması: Duruşmaların kapalı yapılmasına karar verilebilir.
• Geçici önlemler: Boşanma davalarında hâkim geçici önlemleri kendiliğinden alır (TMK m. 169).

Geçici önlemler hakkında boşanma davasında geçici önlemler yazımızı inceleyebilirsiniz.

Aile Mahkemesinde Dava Nasıl Başlar?

Aile mahkemesinde açılacak davalar, diğer hukuk davaları gibi dilekçeyle başlar. Süreç genel hatlarıyla şöyledir:

1. Dilekçenin hazırlanması: Davanın konusu, olaylar, deliller ve talepler açıkça yazılır.
2. Tevzi: Dilekçe adliyenin tevzi (ön büro) birimine veya UYAP üzerinden elektronik olarak sunulur; birden fazla aile mahkemesi varsa dosya bunlardan birine dağıtılır.
3. Harç ve avans: Davanın türüne göre maktu veya nispi harç ile tebligat ve bilirkişi giderleri için gider avansı yatırılır.
4. Tebligat: Dilekçe karşı tarafa tebliğ edilir ve cevap süresi işlemeye başlar.
5. Ön inceleme ve tahkikat: Uyuşmazlık konuları belirlenir, deliller toplanır, gerekirse uzman incelemesi yapılır.
6. Karar: Mahkeme tüm delilleri değerlendirerek hüküm kurar.

Koruma tedbiri talepleri ise bu sürece bağlı değildir. 6284 sayılı Kanun kapsamındaki başvurular hızlı biçimde, çoğu zaman aynı gün içinde değerlendirilir ve tedbir kararı için delil veya belge aranmaz.

Nöbetçi Aile Mahkemesi ve Acil Durumlar

Aile içi şiddet gibi acil durumlarda mesai saatleri dışında da koruma talep edilebilir. Kolluk birimleri, mülki amir ve Cumhuriyet başsavcılıkları aracılığıyla acil koruma tedbirleri alınabilir; bu tedbirler daha sonra aile mahkemesi hâkiminin onayına sunulur. Bu mekanizma, mağdurun mesai saatlerini beklemek zorunda kalmadan korunmasını amaçlar.

Görevsiz Mahkemede Dava Açılırsa Ne Olur?

Görev kuralları kamu düzenine ilişkindir. Mahkeme, görevli olup olmadığını davanın her aşamasında kendiliğinden inceler. Örneğin mal rejimi davası asliye hukuk mahkemesinde açılmışsa ve o yerde aile mahkemesi varsa, mahkeme görevsizlik kararı verir. HMK m. 20 uyarınca görevsizlik kararının kesinleşmesinden itibaren iki hafta içinde başvurulursa dosya görevli aile mahkemesine gönderilir. Bu süre kaçırılırsa dava açılmamış sayılır.

Sonuç

Aile mahkemeleri; boşanma, nafaka, velayet, mal rejimi, soybağı ve koruma tedbirleri gibi aile hukukundan doğan uyuşmazlıklara bakan, uzman desteğine sahip ihtisas mahkemeleridir. Davanın doğru mahkemede açılması, görevsizlik kararıyla yaşanabilecek zaman kaybını önler. Aile hukuku alanındaki uyuşmazlığınızın hangi mahkemede ve hangi usulle görülmesi gerektiğini değerlendirmek için bizimle iletişime geçebilirsiniz.