Alıcının Borçları: Satış Bedelini Ödeme, Malı Devralma, Piyasa Fiyatı ve Bedelin Muacceliyeti

Satış sözleşmesinde satıcının borçları (mal teslimi, mülkiyet devri, ayıptan sorumluluk) çok konuşulur; ancak alıcının borçları da en az onlar kadar önemlidir. Alıcı bedeli zamanında ödemez, malı teslim almaz veya fiyat konusunda uyuşmazlık çıkarsa, satıcı ciddi zararlar görebilir. Türk Borçlar Kanunu m. 232-234, alıcının temel borçlarını, fiyatın belirlenmemesi halinde uygulanacak kuralı ve bedelin muacceliyeti ile faizini düzenler. Bu yazıda bu hükümleri ve uygulamada dikkat edilecek noktaları anlatıyoruz. Satıcının borçları için önce satış sözleşmesinde teslim borcu ve riskin geçişi yazısına bakabilirsiniz.

Alıcının İki Temel Borcu (TBK m. 232)

TBK m. 232/1’e göre alıcı, satış sözleşmesinde kararlaştırılmış olduğu biçimde satış bedelini ödemek ve kendisine sunulan satılanı devralmakla yükümlüdür. Yani alıcının iki temel borcu vardır:

1. Bedel ödeme borcu: Sözleşmede kararlaştırılan tutarı, zamanı ve yöntemiyle ödemek.
2. Devralma borcu: Satıcı tarafından usulüne uygun olarak sunulan malı teslim almak.

Devralma borcu, çoğu kişi tarafından gözden kaçırılan bir yükümlülüktür; oysa satıcı malı teslime hazır tuttuğu halde alıcı devralmazsa, satıcı depolama, koruma ve başka müşteriye satış imkânını kaybetme gibi zararlar görebilir. Aksine yerel âdet veya anlaşma yoksa, satılanın hemen devralınması gereklidir (TBK m. 232/2). Bu nedenle sözleşmede teslim zamanı belirlenmemişse, alıcı satıcının teslim teklifini gecikmeden kabul etmelidir. Devralmaktan haklı sebep olmadan kaçınan alıcı, alacaklı temerrüdüne düşer ve satıcı bu durumda malı tevdi etme, satma gibi haklara sahip olur; bu konuda alacaklı ödemeyi kabul etmezse tevdi ve satma hakkı yazısına bakabilirsiniz. Alacaklı temerrüdünün genel sonuçları için alacaklının temerrüdü ve sonuçları yazısı yol göstericidir.

Satış Bedelinin Belirlenmemesi (TBK m. 233)

Bazen taraflar bedel konusunda net bir anlaşma yapmadan işlemi tamamlar. TBK m. 233/1’e göre alıcı, satış bedelini belirtmeksizin malı alacağını kesin olarak bildirmişse, satış, ifa yeri ve zamanındaki ortalama piyasa fiyatı üzerinden yapılmış sayılır. Bu kural, tarafların satış iradesinin bulunduğu ancak bedelin sözleşmede yer almadığı durumlarda sözleşmenin geçerliliğini korur. Bu kuralın sonuçları şöyledir:

• Sözleşme geçerlidir: Bedelin belirtilmemiş olması, sözleşmenin kurulmasına engel olmaz; alıcının “malı alacağını kesin olarak bildirmesi” yeterlidir.
• Bedel piyasa fiyatına göre belirlenir: Ortalama piyasa fiyatı, ifa yeri ve ifa zamanındaki ortalama fiyattır. Bu fiyatın belirlenmesinde piyasa verileri, borsa fiyatları, sektör fiyat listeleri ve bilirkişi görüşü kullanılabilir.
• Kesinlik şartı: Alıcının malı kesin olarak almak istediğini bildirmiş olması gerekir; salt fiyat sorma veya bilgi isteme yeterli değildir.

Bu düzenleme, sözleşmenin esaslı noktalarına ilişkin genel kural ile bağlantılıdır; bu konuda sözleşmenin esaslı ve ikincil noktaları yazısına göz atabilirsiniz. Uygulamada bedeli belirtmeden sipariş veren alıcı, sonradan yüksek bir fiyatla karşılaşırsa, piyasa fiyatından fazlasını ödemek zorunda kalmaz.

Dara İndirimi (TBK m. 233/2-3)

Satış bedeli, satılanın ağırlığına göre hesaplanıyorsa, darası indirilir. Dara, mal ile birlikte tartılan ambalaj, kap veya taşıyıcının ağırlığıdır; alıcı yalnızca malın net ağırlığı için ödeme yapar. Bazı ticari malların satışında, daralı ağırlıktan miktar olarak ya da yüzde hesabıyla bir indirim yapılmasına veya bedelin daralı ağırlık üzerinden belirlenmesine ilişkin ticari teamüller saklıdır. Yani belirli sektörlerde dara konusunda özel örf ve âdet uygulanıyorsa, bu teamüller geçerli olur. Bu nedenle ağırlıkla satılan malların (hububat, metal, kimyasal maddeler gibi) satışında dara hesabının sözleşmede açıkça belirtilmesi uyuşmazlıkları önler.

Satış Bedelinin Muacceliyeti (TBK m. 234/1)

TBK m. 234/1’e göre aksine sözleşme yoksa satılan alıcının zilyetliğine girince satış bedeli muaccel olur. Muacceliyet, alacaklının borcun ifasını isteyebileceği andır. Bu hükmün anlamı şudur: satıcı malı teslim ettiğinde, ödeme yükümlülüğü hemen doğar. Sözleşmede vade (örneğin “bedel 60 gün sonra ödenecektir”) veya peşin ödeme koşulu (örneğin “bedel ödendikten sonra teslim edilir”) kararlaştırılmışsa buna göre uygulanır. Ödeme zamanı ve yerinin genel kuralları için borcun ifa yeri ve zamanı yazısı bilgi verir. Muacceliyet tarihi, zamanaşımının başlangıcı ve temerrüdün doğması bakımından önem taşır; bu konuda zamanaşımı sözleşmeyle değiştirilemez, başlangıç ve dönemsel edimler yazısına bakabilirsiniz.

Faiz İşlemesi (TBK m. 234/2)

Satış bedeline ne zaman faiz işleyeceği önemli bir konudur. TBK m. 234/2’ye göre şu hallerde ayrıca bir ihtara gerek olmaksızın satış bedeline faiz istenebilir:

1. Teamül: Faiz istenebileceği konusunda bir teamül varsa (örneğin belirli ticari sektörlerde vadeli satışlarda faiz alışkanlığı).
2. Verim elde etme imkânı: Alıcı maldan ürün ya da diğer verimler elde etme imkânına sahipse (örneğin satın alınan tarım arazisinden ürün almak veya makineyi kullanarak gelir elde etmek).
3. Belirli günün geçmesiyle temerrüt: Bedelin ödeneceği gün belirlenmişse ve bu gün geçmişse, temerrüt kendiliğinden gerçekleşir ve faiz işler.

Bu düzenleme, alıcının hem malı kullanırken hem de bedeli ödemeyerek haksız avantaj elde etmesini engeller. Temerrüt faizinin oranı ve sınırları için temerrüt faizi ve yasal faiz oranı ve faiz üzerine faiz yasağı ve temerrüt faizinin sınırları yazıları yol gösterir. Vadesi belli borçta temerrüdün nasıl doğduğu için vadesi belli borçta ihtarsız temerrüt yazısına da göz atabilirsiniz.

Alıcının Temerrüdünün Sonuçlarına Kısa Bakış

Alıcı bedeli ödemez veya malı devralmazsa temerrüde düşer ve bu durum satıcıya birçok hak tanır: bedelin ve faizinin ödenmesini isteme, sözleşmeden dönme (özellikle peşin ödemeli satışlarda), zararın giderilmesini isteme ve piyasa fiyatı farkını talep etme. Bu haklar TBK m. 235-236’da ayrıntılı düzenlenmiştir; bu konuda alıcının temerrüdünde satıcının dönme hakkı ve zarar hesabı yazısı yol göstericidir. Taksitle satışlarda ise ayrı ve daha ayrıntılı kurallar geçerlidir; bu konuda taksitle satış yazılı şekil, yedi gün geri alma ve peşinat ile taksitle satışta temerrüt, muacceliyet ve sözleşmeden dönme yazılarına bakabilirsiniz.

Sözleşme Hazırlarken Dikkat Edilecekler

Satış sözleşmesi hazırlarken alıcının borçlarına ilişkin şu hususlar düzenlenmelidir:

• Satış bedelini, para birimini ve ödeme yöntemini açıkça yazın,
• Ödeme zamanını (peşin, vadeli, teslimde) net belirleyin,
• Malın teslim yeri, zamanı ve devralma usulünü yazın,
• Ağırlıkla satışlarda dara hesabını belirtin,
• Gecikme halinde faiz oranını ve hesaplama yöntemini düzenleyin,
• Devralmaktan kaçınma halinde sonuçları (depolama masrafı, risk geçişi) belirleyin.

Sık Yapılan Hatalar

• Satış bedelini yazılı belirlemeden sipariş vermek,
• Devralma borcunu yalnızca satıcıya ait bir yük sanmak ve teslimi geciktirmek,
• Vade veya ödeme günü yazmadan malı teslim almak ve muacceliyeti göz ardı etmek,
• Dara ve ambalaj konularını sözleşmede düzenlememek,
• Faiz konusunu sözleşmede belirtmeden ihtar çekmeyi unutmak.

Örnek Olay

Aşağıdaki örnek kurgusaldır. Bir işletme, tedarikçiden fiyat konuşmadan “bu ürünlerden 500 kilo gönderin, alıyorum” şeklinde kesin bir sipariş verir. Tedarikçi malı gönderir; işletme fiyat konusunda uyuşmazlık yaşar. Bedel belirtilmediği için satış, ifa yerindeki ve zamanındaki ortalama piyasa fiyatı üzerinden yapılmış sayılır. Tedarikçi malı teslim ettiğinde bedel muaccel olur ve işletme ödeme yapmazsa, ödeme günü belirli değilse ihtar gerekli olabilir; ancak işletme malı kullanarak gelir elde ediyorsa, ihtar olmaksızın faiz de istenebilir.

Sonuç

Alıcı, satış bedelini ödemek ve satılanı devralmakla yükümlüdür; bedel belirtilmemişse ortalama piyasa fiyatı esas alınır, bedel ise aksi kararlaştırılmadıkça malın zilyetliğe girmesiyle muaccel olur. Bu kuralları sözleşmede açık düzenlemek ve alıcı yükümlülüklerini bilmek uyuşmazlıkları azaltır. Satış sözleşmenizdeki bedel veya devralma uyuşmazlığı için borçlar hukuku kapsamında dosyanızı birlikte inceleyebiliriz. İletişim sayfamızdaki telefon numarasından veya mesajla bize ulaşabilirsiniz.