Anlaşmalı Boşanmada Eşlerden Biri Çalışmıyorsa Protokolde Neye Dikkat Edilir?

Evlilik boyunca eşlerden biri çalışmamış, evin ve çocukların bakımını üstlenmiş olabilir. Boşanma kararı verildiğinde bu eşin geliri olmayacaksa, protokolün nafaka, tazminat ve mal paylaşımı bölümleri onun için belirleyici bir geçiş köprüsü olur. Hâkim de anlaşmalı boşanmada bu bölümü gözden geçirir ve uygun bulmazsa değişiklik önerir. Protokolü baştan doğru kurmak bu nedenle hem uzlaşmayı hem de ileride çıkabilecek uyuşmazlıkları azaltır.

Çalışmayan eşin dayanabileceği haklar

Anlaşmalı boşanmada hak, protokolle belirlenir; ama protokolün dayandığı kanun hükümlerini bilmek pazarlığın sınırlarını gösterir. Bu bağlamda üç ana kalem öne çıkar: yoksulluk nafakası, maddî ve manevî tazminat ve mal rejimi tasfiyesinden doğan alacaklar.

Yoksulluk nafakası TMK m. 175’te düzenlenmiştir: boşanma yüzünden yoksulluğa düşecek taraf, kusuru daha ağır olmamak koşuluyla geçimi için diğer taraftan malî gücü oranında nafaka isteyebilir. Nafaka yükümlüsünün kusuru aranmaz. Anayasa Mahkemesi Haziran 2026’da bu hükümdeki “süresiz olarak” ibaresinin iptaline karar vermiştir; iptal hükmü kararın Resmî Gazete’de yayımlanmasından dokuz ay sonra yürürlüğe girecek, bu süre içinde yasama düzenlemesi beklenmektedir. Mevcut hüküm o zamana kadar uygulanmaya devam eder ve kesinleşmiş nafaka kararları kendiliğinden kalkmaz.

Tazminat TMK m. 174’te düzenlenir: boşanma yüzünden mevcut veya beklenen menfaatleri zedelenen kusursuz ya da daha az kusurlu taraf uygun bir maddî tazminat, boşanmaya sebep olan olaylar yüzünden kişilik hakkı saldırıya uğrayan taraf ise kusurlu eşten uygun miktarda manevî tazminat isteyebilir. Anlaşmalı boşanmada tarafların kusur tartışması yapılmadığı için tazminat genellikle karşılıklı feragat ya da bir miktar üzerinde anlaşma yoluyla çözülür.

Nafaka bölümü protokolde nasıl yazılmalı?

İyi bir nafaka maddesi miktarı, başlangıç tarihini, ödeme günü ve yolunu, çocuklar için ayrı nafakanın olup olmadığını ve gelecekteki artış ölçütünü açıkça yazar. Belirsiz bir madde hâkimin onaylamasını zorlaştırır, icra aşamasında da sorun çıkarır. Maddenin nasıl kurulacağını anlaşmalı boşanma protokolünde nafaka maddesi nasıl yazılır başlıklı yazıda ayrıntılı bulabilirsiniz.

Nafakanın artırılması ya da azaltılması da kanunda düzenlenmiştir: tarafların malî durumlarının değişmesi veya hakkaniyetin gerektirdiği hâllerde iradın artırılmasına ya da azaltılmasına karar verilebilir; hâkim ayrıca istem hâlinde gelecek yıllar için ne miktarda ödeneceğini de belirleyebilir (TMK m. 176/4, 5). Protokole bir artış ölçütü yazmak, yıllar sonra yeni bir dava açma ihtiyacını azaltabilir. Bu konuda boşanma protokolünde nafaka artış oranı maddesi yazısına bakabilirsiniz.

Geçiş dönemi düzenlemesi: süreli nafaka ve toptan ödeme

Çalışmayan eşin ilk dönemde ihtiyaç duyduğu destek ile sürekli bir bağımlılık arasında fark vardır. Taraflar bu farkı protokolde şu yollarla dengeleyebilir: nafakayı belirli bir süreyle bağlamak, çalışmaya başlandığında miktarı gözden geçirmek ya da nafaka yerine toptan bir ödeme yapmak.

Kanun, maddî tazminat ve yoksulluk nafakasının toptan veya durumun gereklerine göre irat biçiminde ödenmesine karar verilebileceğini söyler (TMK m. 176/1). Toptan ödeme, uzun vadeli bir ödeme ilişkisinden kaçınmak isteyen eşler için pratik olabilir. Karşı tarafın ödeme gücü, toptan tutarı tek seferde karşılamaya yetmeyebilir; bu durumda taksit düzeni de protokolde açıkça yazılabilir.

Süreli nafaka konusunda dikkat edilecek nokta şudur: yoksulluk nafakası hükmü hâlen “süresiz” ifadesini taşır, bu yüzden süre sınırı konulup konulamayacağı hâkimin denetimine bağlıdır. Taraflar protokolle farklı bir düzen önerebilir; hâkim, nafaka alacaklısının iradesinin serbest olduğuna ve düzenlemenin kendisi açısından makul olduğuna kanaat getirmedikçe protokolü onaylamayabilir (TMK m. 166/3). Alacaklı tarafın yoksulluğa düşme riski ağırsa hâkim değişiklik önerebilir.

Nafaka ne zaman sona erer?

İrat biçimindeki nafaka, alacaklı tarafın yeniden evlenmesi veya taraflardan birinin ölümü hâlinde kendiliğinden kalkar. Alacaklı tarafın evlenme olmaksızın fiilen evliymiş gibi yaşaması, yoksulluğunun ortadan kalkması veya haysiyetsiz hayat sürmesi hâlinde ise nafaka mahkeme kararıyla kaldırılır (TMK m. 176/3). Bu iki ayrım önemlidir: ilk grup otomatik, ikinci grup dava yoluyla sonuç doğurur.

Protokolde bu sonlandırma sebeplerini yinelemek ya da somutlaştırmak ihtilafı azaltır. Örneğin “alacaklı eş tam zamanlı bir işe girdiğinde taraflar nafakanın yeniden belirlenmesi için görüşecektir” gibi bir cümle, hâkimin onayından geçerse ilerleyen yıllarda zemin hazırlar. Yeniden evlenme ve nafakaya etkisi için boşanmada nafaka alacaklısı yeniden evlenirse yazısına göz atabilirsiniz.

Çocuk varsa ek düzenleme

Çalışmayan eş çocukların bakımını da üstleniyorsa konu daha da önem kazanır. Velayeti kendisine bırakılmayan eş, çocuğun bakım ve eğitim giderlerine gücü oranında katılmak zorundadır (TMK m. 182); bu katılım çocuk için ayrı bir nafaka olarak protokole yazılır. Çocuk için nafakanın ayrıntısını boşanma protokolünde iştirak nafakası maddesi yazısında bulabilirsiniz.

Çalışmayan eşin gelir elde etmesi bakımından en kritik dönem çocuğun küçük olduğu yıllardır. Protokol hazırlanırken çocuğun okul yaşına gelmesi ya da eğitim giderlerinin artması gibi dönüm noktalarını da hesaba katmak yerinde olur.

Mal rejiminden doğan alacak: sık atlanan kalem

Eşlerden biri çalışmıyorsa, edinilmiş mallar diğer eşin adına kayıtlı olabilir. Edinilmiş mallara katılma rejiminde (TMK m. 202) her eş, diğer eşe ait artık değerin yarısı üzerinde hak sahibi olur (TMK m. 236). Yani çalışmayan eşin, diğer eşin evlilik süresince edindiği malların artık değerinin yarısına katılma alacağı doğabilir. Evlilik 1 Ocak 2002’den önce kurulduysa önceki rejim bu tarihe kadar devam ettiğinden hesap farklı yapılır (4722 sayılı Kanun m. 10). Bu alacağın protokolde ya düzenlenmesi ya da açıkça saklı tutulması gerekir; sessiz kalmak ileride bu konunun ayrı bir davaya bırakılmasına yol açar. Bu tasfiye davası, boşanmadan doğan dava hakları için öngörülen bir yıllık zamanaşımına (TMK m. 178) tabi değildir; uygulamada genel on yıllık süre kabul edilir (TBK m. 146).

Katılma alacağı borçlu eş için ciddî güçlük doğuracaksa ödemenin uygun bir süre ertelenmesi istenebilir; aksi kararlaştırılmadıkça tasfiyenin sona ermesinden itibaren faiz işler ve gerekirse güvence istenebilir (TMK m. 239). Protokolde bir taksit planı kurmak bu hükümle uyumlu bir çözüm olabilir. Ayrıntı için boşanma protokolünde mal rejimi tasfiyesi saklı tutulursa yazısına bakabilirsiniz.

Hâkim çalışmayan eş bakımından neyi denetler?

Hâkim anlaşmalı boşanmada protokolü tarafların ve çocukların menfaatleri bakımından değerlendirir ve gerekli gördüğü değişiklikleri yapabilir (TMK m. 166/3). Bu denetim, çalışmayan eş açısından özellikle önem taşır. Hâkimin bakacağı noktalar şunlardır: nafaka ya da tazminat gibi ekonomik güvenceyi sağlayan hükümlerin eksiksiz olup olmadığı, çalışmayan eşin iradesinin serbestçe açıklanıp açıklanmadığı, çocuğun bakımını üstlenen eşin giderlerinin karşılanıp karşılanmadığı.

Karşılıklı feragat içeren bir protokolde hâkim, feragat eden eşe ne anlama geldiğini sorabilir ve sonuçlarını açıklayabilir. Bunun nedeni, tarafın yaptığı feragatin bilinçli olduğundan emin olmaktır; protokol hâkim onaylamadıkça geçerli olmaz (TMK m. 184/5).

Nafaka ödenmezse ne olur?

Protokolde bağlanan nafaka ödenmezse, alacaklı eş kararı ilam olarak icra dairesine verip ilamlı icra yoluna başvurabilir. Nafaka ödemesini aksatan eşe karşı yapılacak işlemleri boşanmada nafaka borcu ve gecikme faizi yazısında anlatıyoruz. Ödemenin izlenebilir olması için protokolde banka hesap numarası ve ödeme günü yazılabilir; böylece ihtilafta kanıt oluşur.

Nafaka borçlusunun işsiz kalması gibi sonradan doğan değişiklikler ise ayrı bir sorun yaratır. Tarafların malî durumları değiştiğinde iradın artırılması ya da azaltılması istenebilir (TMK m. 176/4); boşanmada nafaka borçlusu işsiz kalırsa yazısı bu ihtimali ele alıyor.

Dengesiz protokol riski

Çalışmayan eşin zayıf konumda olması nedeniyle, protokolün dengesiz yazılma ihtimali vardır. Baskı ya da acele altında hazırlanan metinler, hâkimin onayına rağmen sonradan sorun çıkarabilir. Onaylanan protokole dayanan karara karşı istinaf süresi, kararın tebliğinden itibaren iki haftadır (HMK m. 345); karar kesinleştikten sonra protokolün malî hükümlerinden dönmek çok güçleşir. Bu risk için boşanma protokolü dengesiz ise düzeltilebilir mi yazısına bakabilirsiniz. İmzadan önce protokolü bağımsız biçimde değerlendirmek, ileride doğabilecek uyuşmazlıkları azaltır.

Çalışmaya hazırlık dönemini protokole yansıtmak

Çalışmayan eşin bir iş bulması, eğitim alması ya da yeniden mesleğe dönmesi için zamana ihtiyacı olabilir. Bu geçiş dönemi protokolde açıkça adlandırılırsa tarafların beklentisi netleşir. Örneğin nafakanın bu dönem için belirlenmiş bir miktarda başlaması, belirli bir tarihte iki tarafın durumu yeniden gözden geçirmesi, eğitim giderlerine yardım edilmesi gibi düzenlemeler yazılabilir. Hâkim bu hükümleri tarafların ve çocukların menfaatleri açısından değerlendirir ve gerekirse değişiklik önerir (TMK m. 166/3). Kendi dosyanızda geçiş dönemi için en uygun düzenlemeyi belirlerken eşlerin yaşını, sağlık durumunu, çocuğun yaşını ve daha önce çalışıp çalışmadığını göz önünde tutmak gerekir.

Varsayımsal bir örnek

Varsayımsal bir örnek düşünelim: Eşlerden biri on beş yıllık evlilik boyunca çalışmamış, iki çocuğa bakmış. Diğer eş maaşlı çalışmış ve evlilik içinde bir daire ile araç edinmiş. Eşler anlaşmalı boşanmaya karar veriyor ve protokolde “taraflar birbirinden hiçbir hak talep etmez” yazıyor. Hâkim, çalışmayan eşin gelirsiz kalacağını fark ederek protokolün bu bölümünü sorguluyor ve nafaka, katılma alacağı ve çocuk giderleri konusunda yeni düzenleme öneriyor. Hâkimin önerdiği değişiklikler, tarafların da kabulüyle protokole girer. Bu örnekte öğretici nokta, “karşılıklı feragat” cümlesinin çalışmayan eş bakımından ne kadar ağır sonuç doğurabileceğidir.

Sık yapılan hatalar

İlk hata, “nafaka istemiyorum” cümlesini sonuçlarını hesaplamadan yazmaktır; feragatin ayrıntısı için anlaşmalı boşanmada yoksulluk nafakasından feragat yazısına bakabilirsiniz. İkinci hata, geliri olmayan eşin işsizlik döneminin süresini öngörmemektir. Üçüncü hata, nafaka ile çocuk giderlerini aynı kalemde karıştırmaktır. Dördüncü hata, mal rejimi alacağını hiç düşünmemektir. Beşinci hata, ödeme tarihini ve yöntemini belirtmemektir.

Kendi durumunuz için yol haritası

Çalışmayan eşin nafakası, tazminatı ve mal rejimi alacağı tek tek incelendiğinde her aile için farklı bir tablo çıkar. Dosyanıza özgü değerlendirme için iletişim sayfasındaki telefon numarasından arayabilir ya da WhatsApp’tan durumunuzu yazabilirsiniz. Daha geniş bilgi için aile hukuku sayfasına da göz atabilirsiniz.