Boşanmada Nafaka Borçlusu İşsiz Kalırsa Nafaka Düşer mi?

İş yerinden ayrıldınız ya da işten çıkarıldınız ve her ay ödediğiniz nafaka artık bütçenizi aşıyor. Hukuk bu durumda size iki şey söyler. Birincisi, işsizlik nafaka kararını kendiliğinden ortadan kaldırmaz; karar, değiştirilene kadar geçerlidir. İkincisi, değişen koşullar nedeniyle nafakanın azaltılması veya kaldırılması için mahkemeye başvurabilirsiniz. Bu iki cümle arasındaki boşluk, nafaka borçlularının en çok sorun yaşadığı yerdir.

Aşağıda kanunun ne dediğini, azaltma davasının nasıl düşünülmesi gerektiğini ve bu süreçte ödeme yapmamanın hangi sonuçlara yol açabileceğini anlatıyoruz.

Kanun işsizlik hakkında ne söylüyor?

Kanun, işsizlik kelimesini nafaka maddelerinde geçirmez. Bunun yerine genel bir ölçüt koyar: Tarafların mali durumlarının değişmesi veya hakkaniyetin gerektirdiği hâllerde iradın artırılmasına veya azaltılmasına karar verilebilir (TMK m. 176/4). İşsizlik, mali durumun değişmesinin bir örneğidir; ama tek başına yeterli ve kendiliğinden sonuç doğuran bir neden sayılmaz.

Çocuk nafakası için ayrı bir hüküm vardır. Durumun değişmesi hâlinde hâkim, istem üzerine nafaka miktarını yeniden belirler veya nafakayı kaldırır (TMK m. 331). “İstem üzerine” ifadesi önemlidir: Hâkim kendiliğinden harekete geçmez; ilgili tarafın talebi gerekir.

Yoksulluk nafakasının şartları da ayrıca hatırlanmalıdır. Boşanma yüzünden yoksulluğa düşecek taraf, kusuru daha ağır olmamak koşuluyla, geçimi için diğer taraftan mali gücü oranında nafaka isteyebilir (TMK m. 175). “Mali güç oranında” ifadesi, nafaka yükümlüsünün ödeme gücünün de ölçüye girdiğini gösterir. Borçlunun gerçekten gelirsiz kalması, ödeme gücünü etkileyen bir olgudur.

Neden nafaka kendiliğinden düşmez?

Nafaka, mahkemenin verdiği bir hükme dayanır. Hüküm, taraflar için bağlayıcıdır ve ancak yeni bir mahkeme kararıyla değiştirilebilir. Borçlu tek taraflı olarak ödemeyi kesemez, miktarı yarıya indiremez. Aksi hâlde alacaklı, kararı icraya koyma hakkına sahiptir.

Bu kural, hem alacaklıyı hem borçluyu korur. Alacaklı, borçlunun “işsizim” beyanıyla gelirsiz kalmaz; borçlu ise gerçekten zor durumdaysa mahkeme yoluyla indirim isteyebilir. Kanun bu dengeyi “istem üzerine hâkim karar verir” diyerek kurmuştur.

Hükmün değiştirilmesi için dava gerekir; bunun nasıl yürüdüğünü nafaka azaltma ve kaldırma davası yazısında ayrıntılı okuyabilirsiniz.

İşsizlik azaltma davasında nasıl değerlendirilir?

Hâkim, tarafların mali durumunu bir bütün olarak değerlendirir. İşsiz kalmak bu değerlendirmede önemli bir veridir ama tek veri değildir. Hâkimin bakabileceği unsurlar arasında şunlar sayılabilir: işsizliğin nedeni ve süresi, işsizlik ödeneği veya başka gelir olup olmadığı, malvarlığı, yeni bir iş bulma imkânı ve alacaklının durumu.

İşsizliğin nedeni de önem taşır. Kendi isteğiyle iş bırakmak, haksız bir işten çıkarılmaya göre farklı bir tablo oluşturur; hâkim bunu dosyadaki tüm delillerle birlikte tartar. Kanunda “iş bırakma durumunda nafaka düşer” diye bir kural yoktur. Karar, somut olayın bütününe bakılarak verilir.

Alacaklı tarafında da değişiklik olabilir: Çocuğun ihtiyaçları, alacaklının geliri veya yoksulluğunun ortadan kalkması gibi. Mali durumlara bakıldığı için ödeme gücü kadar alacaklının ihtiyacı da incelenir. Nafakanın nasıl belirlendiğini nafaka miktarı nasıl belirlenir yazısında görebilirsiniz.

Dava açana kadar ödeme yapmamanın riski

İşsiz kalan borçlunun en kritik hatası, dava açmadan ödemeyi kesmektir. Nafaka kararı yürürlükte olduğu sürece her ay yeni bir taksit muaccel olur. Ödenmeyen taksitler birikir ve alacaklı bunları icra yoluyla isteyebilir.

Nafakaya ilişkin kararların gereğini yerine getirmeyen borçlu hakkında, alacaklının şikâyeti üzerine, üç aya kadar tazyik hapsine karar verilir; hapsin tatbikine başlandıktan sonra kararın gereği yerine getirilirse borçlu tahliye edilir (İİK m. 344). Aynı madde, borçlunun nafakanın kaldırılması veya azaltılması talebiyle dava açmış olması hâlinde, ileri sürdüğü sebepler göz önünde bulundurularak tazyik hapsinin uygulanmasının bu davanın sonuna bırakılabileceğini söyler. Yani dava açmak sizi borçtan kurtarmaz; ama tazyik hapsi bakımından bir koruma sağlayabilir. Bu koruma da hâkimin takdirindedir ve önceden bilinebilecek bir sonuç sayılmaz.

Ayrıca aile hukukundan doğan bakım, eğitim veya destek olma yükümlülüğünü yerine getirmeyen kişi, şikâyet üzerine, üç aydan iki yıla kadar hapis cezasıyla cezalandırılır (TCK m. 233). Bu hükmün nafaka borcuna nasıl uygulanacağı olayın özelliklerine bağlıdır; konuyu ayrı bir yazıda ele alıyoruz. Süreci adım adım görmek için ödenmeyen nafaka ve tazyik hapsi yazısına bakabilirsiniz.

Varsayımsal bir örnek

Varsayımsal bir örnek düşünelim. Bir baba, mahkeme kararıyla çocuk için aylık iştirak nafakası ödüyor. Çalıştığı şirket küçülüyor ve baba işten çıkarılıyor. Birkaç ay boyunca işsizlik ödeneği alıyor, sonra bu ödenek de bitiyor. Baba nafakayı ödemeyi bırakıyor ve “işsizim, ödeyemem” diyor.

İki yol mümkündür. Birinci yolda baba hiçbir başvuru yapmadan ödemeyi keser; taksitler birikir, anne icra takibi başlatır ve şikâyette bulunursa hapis tehdidi doğabilir. İkinci yolda baba, işten çıkarıldığını ve gelirinin değiştiğini belgeleriyle gösterir, mahkemede azaltma davası açar ve gerekirse ödemeyi o dönemde mümkün olan ölçüde sürdürür. Bu yolun sonucunu önceden söylemek mümkün değildir; çünkü hâkim hem babanın iş bulma imkânını hem annenin ve çocuğun ihtiyaçlarını değerlendirecektir. Ama ikinci yol, babayı en azından kayıtlı ve savunulabilir bir konuma getirir.

Sık yapılan hatalar

İlk hata, “işsizim” diyerek ödemeyi sessizce kesmektir. Karar yürürlükte kaldığı için borç işlemeye devam eder.

İkinci hata, dava açmadan önce delilleri toplamamaktır. İşten çıkış belgeleri, işsizlik ödeneği yazıları ve banka hareketleri başvurunun temelini oluşturur.

Üçüncü hata, kısmi ödemeyi bildirimsiz yapmaktır. Ödenebilen miktarı dekontta açıklamayla yatırmak, ödeme iradenizi gösterir. Ödeme yöntemi için nafaka nasıl ödenir yazısına bakabilirsiniz.

Dördüncü hata, gerçek durumu gizlemektir. Hâkim, gelir kaynaklarını, malvarlığını ve harcama düzenini inceler; işsizlik beyanıyla uyuşmayan kayıtlar davayı zayıflatır.

Beşinci hata, çocuk nafakasını yoksulluk nafakası gibi düşünmektir. Çocuk nafakasında ana ve babanın bakım borcu çocuğun ergin olmasına kadar devam eder (TMK m. 328) ve çocuğun ihtiyaçları ayrıca tartılır (TMK m. 330).

Altıncı hata, alacaklı tarafta düşünmektir: Borçlu işsiz kaldı diye alacaklı yoksulluk nafakasını kaybetmez; ama miktar yeniden değerlendirilebilir.

İşsizlik ödeneği ve nafaka ilişkisi

İşsiz kalan nafaka borçlusunun işsizlik ödeneği alması, gelirinin tamamen sıfırlanmadığı anlamına gelir. Hâkim, ödeneğin miktarını ve süresini de mali durumun bir parçası olarak değerlendirir. Ödenek bittiğinde durum yeniden değişir ve yeni bir değerlendirme yapılabilir.

Bu nedenle azaltma davasında yalnızca “işten çıkarıldım” belgesi değil, gelir kalemlerinin tamamını gösteren bir tablo sunmak gerekir: ödenek, kira geliri, birikim, varsa başka iş. Eksik veya çelişkili beyan, davanın güvenilirliğini zayıflatır. Gelir araştırmasının nasıl yapıldığını nafaka borçlusunun malvarlığı nasıl araştırılır yazısında görebilirsiniz.

Alacaklının gözünden işsizlik iddiası

Alacaklı açısından borçlunun “işsizim” beyanı her zaman doğru olmayabilir. Kayıt dışı çalışma, eş ya da yakın üzerinden yapılan gelir akışı ya da gizlenen malvarlığı gibi iddialar, ispat gerektirir. Alacaklı, bu iddiaları somut delillerle desteklemelidir. Sosyal güvenlik kayıtları, banka hareketleri ve tanık anlatımları bu bakımdan işe yarayabilir.

Borçlunun gelirini gizlediğini düşünen alacaklı, azaltma davasında karşı delil sunar. Mahkeme gelir araştırması yaptırabilir. Alacaklının buradaki en önemli görevi, iddiasını varsayımdan çıkarıp belgeye dayandırmaktır.

Nafakanın azaltılması mı, kaldırılması mı?

İşsizlik, ödeme gücünü azaltan bir olgu olarak azaltma talebine daha yakındır. Nafakanın tamamen kaldırılması ise başka koşullara bağlıdır: yoksulluk nafakasında alacaklının yoksulluğunun ortadan kalkması, yeniden evlenmesi ya da haysiyetsiz hayat sürmesi gibi sebepler kanunda sayılmıştır (TMK m. 176/3). Borçlunun işsizliği bu sayılan sebepler arasında yer almaz; iradın azaltılması ise ayrı bir hükme dayanır (TMK m. 176/4).

Bu fark, dava dilekçesinin talebini belirler. Borçlu için gerçekçi talep çoğunlukla azaltmadır; tam kaldırma talebi ise ayrı bir gerekçe gerektirir. Hangi talebin dosyaya uygun olduğunu, nafakanın türü ve tarafların durumu belirler.

Yeni iş bulunduğunda ne olur?

İşsiz kalan borçlu azaltma davası açmış ve yeni bir işe girmişse, mali durum yeniden değişmiş olur. Bu değişiklik mahkemeye bildirilmelidir; çünkü dava sırasında ortaya çıkan yeni gelir, hâkimin değerlendirmesini etkiler. Yeni işi saklamak, davanın güvenilirliğini ağır biçimde zedeler.

Aynı şekilde, azaltma kararı verildikten sonra borçlunun gelirinin yeniden artması hâlinde, alacaklı tarafın artırım davası açma imkânı doğabilir. Her iki yönde de nafaka, değişen koşullara göre yeniden ayarlanabilir.

Kendi durumunuz için

İşsiz kalmanın nafakaya etkisi; işsizliğin nedenine, süresine, başka gelirlerinize ve nafakanın türüne göre değişir. Bu yüzden kendi dosyanızda hangi yolun uygun olduğunu bir avukatla birlikte değerlendirmek gerekir. Telefonla aramanız ya da WhatsApp’tan yazmanız yeterlidir. Başvuru için iletişim sayfasına, genel çerçeve için aile hukuku sayfasına bakabilirsiniz.