Farklı Şehirlerde Yaşayan Eşler Anlaşmalı Boşanma Davasını Nerede Açar?

Eşlerden biri iş nedeniyle başka bir ilde, diğeri doğduğu şehirde yaşıyor olabilir. Anlaşmalı boşanmaya karar verdiklerinde ilk pratik soru gelir: dilekçe hangi şehrin aile mahkemesine verilecek? Cevap Türk Medeni Kanunu m. 168’de: eşlerden birinin yerleşim yeri mahkemesi ya da davadan önce son defa altı aydan beri birlikte oturdukları yer mahkemesi. Yani ayrı şehirlerde yaşayan eşler bakımından iki şehirden biri seçilebilir.

Kanun yetkiyi nasıl belirliyor?

TMK m. 168 kısa bir cümleyle şunu söyler: boşanma veya ayrılık davalarında yetkili mahkeme, eşlerden birinin yerleşim yeri veya davadan önce son defa altı aydan beri birlikte oturdukları yer mahkemesidir. Maddedeki “veya” sözcüğü seçenek sunar; üç ihtimal ortaya çıkar:

• Davacı eşin yerleşim yeri,
• Davalı eşin yerleşim yeri,
• Eşlerin davadan önce son defa en az altı ay birlikte yaşadıkları yer.

Genel kural olan HMK m. 6, davalının yerleşim yeri mahkemesini genel yetkili sayar. Boşanmada ise TMK m. 168 özel bir kural koyarak davacıya da kendi yerleşim yerinde dava açma imkânı verir. Anlaşmalı boşanmada davacı ve davalı ayrımı zaten şeklî olduğu için, eşler birlikte dilediği seçeneği kullanır.

Yerleşim yeri ne demek?

Yerleşim yeri, TMK m. 19’a göre bir kimsenin sürekli kalma niyetiyle oturduğu yerdir. Aynı kişinin aynı anda birden fazla yerleşim yeri olamaz. Bu tanım iki şeyi birleştirir: fiilen orada oturmak ve orada kalıcı olma niyeti.

Buradan çıkan pratik sonuç şu: kısa süreli ve geçici kalışlar tek başına yerleşim yeri oluşturmaz; hafta içi iş için başka ilde kalıp hafta sonu ailesinin yanına dönen kişinin yerleşim yeri ise tek tek olgulara bakılarak değerlendirilir. Nüfus kaydındaki adres önemli bir göstergedir ama kanun yerleşim yerini kayda değil, fiilî duruma bağlar. Yerleşim yerini değiştirmek de yenisini edinmeye bağlıdır (TMK m. 20); yani yalnızca “taşındım” demek yetmez, yeni yerde kalma niyeti ve fiilî yerleşme gerekir.

Şu noktaya dikkat edin: yerleşim yeri bir itiraz üzerine tartışmalı hâle gelirse mahkeme araştırma yapar. Anlaşmalı boşanmada ayrı şehirlerde yaşadığı bilinen eşlerin dilekçesinde adresleri açık yazılmalıdır; çünkü yetki konusu dilekçedeki adres bilgisiyle ilk olarak netleşir.

“Son altı aydır birlikte oturdukları yer” ne zaman işe yarar?

Üçüncü seçenek, eşlerin davadan önce son defa altı aydan beri birlikte oturdukları yerdir. Bu seçenek özellikle şu durumda devreye girer: eşler uzun süre bir şehirde birlikte yaşamış, sonra biri başka şehre taşınmış olabilir. Kanun, bu son ortak yaşam yerini de yetkili kabul eder.

Ayrılığın üzerinden uzun zaman geçmişse bu seçeneğin uygulanıp uygulanmayacağı dosyaya göre değerlendirilir. Eşler kendi yerleşim yeri mahkemesini seçebilir; ulaşım ve belge temini orada daha kolay olabilir. Bu bir tercih meselesidir, kanundan çıkan bir zorunluluk değildir.

İki şehirden hangisini seçmek mantıklı?

Anlaşmalı boşanmada hâkim eşleri bizzat dinleyeceği için ikisinin de duruşma günü mahkemede hazır bulunması gerekir (TMK m. 166/3). Bu nedenle seçim, iki kişinin yolculuk yükünü belirler. Şu ölçütlere bakılabilir:

• Hangi şehirde yerleşim yeri tartışmasız?
• Hangi mahkemeye ulaşmak daha kolay?
• Çocuk varsa çocuk hangi şehirde yaşıyor ve duruşmaya götürülecek mi?
• Eşlerden biri yurt dışından gelecekse hangi şehirde havalimanı veya konaklama daha uygun?
• Taşınmaz devri varsa taşınmazın bulunduğu yerdeki tapu müdürlüğüne yakınlık.

Duruşma gününü planlarken ne bekleyeceğinizi anlaşmalı boşanma duruşmasına giderken yanınızda bulundurulacaklar yazısında topladık. Eşlerden birinin gelememesi dosyayı uzatır; konuyu duruşmaya gelmemek yazısında anlattık.

Hangi tarihteki yerleşim yeri esas alınır?

HMK m. 6, genel yetkili mahkemeyi davalının “davanın açıldığı tarihteki” yerleşim yeri mahkemesi olarak tarif eder. Dava ise dilekçenin kaydedildiği tarihte açılmış sayılır (HMK m. 118). Pratik sonuç şu: genel kural olarak dilekçeyi verdiğiniz günkü durum esas alınır. Dilekçe verildikten sonra eşlerden birinin başka bir şehre taşınması, açılmış davanın yetkisini kendiliğinden bozmaz. Dava açılmadan önce taşınmayı planlıyorsanız, taşınmanın gerçek ve kalıcı olması, dilekçedeki adresle uyuşması gerekir.

Yetki ile görev aynı şey mi?

Karıştırılan iki kavram var. Görev, davaya hangi tür mahkemenin bakacağını belirler; boşanma davalarında bu aile mahkemesidir (4787 sayılı Kanun m. 4: Türk Medeni Kanunu’nun aile hukukuna ilişkin kitabından doğan dava ve işler). Yetki ise aynı türdeki mahkemelerden hangi yerdekinin davaya bakacağını söyler. Eşlerin farklı şehirlerde yaşaması yetki meselesidir, görev meselesi değildir.

Çocuk varsa ayrıca şunu bilmek yararlıdır: mahkeme boşanmaya karar verirken, olanak bulundukça ana ve babayı dinledikten sonra ana ve babanın haklarını ve çocukla olan kişisel ilişkileri düzenler (TMK m. 182). Yani çocuğa ilişkin düzenleme ayrı bir davada değil, boşanma davasının görüldüğü mahkemede yapılır. Çocuğun yaşadığı şehir ile davanın açıldığı şehir farklıysa, bu durum duruşmaya hazırlıkta hesaba katılmalıdır.

Aile mahkemesi olmayan yerde ne olur?

Her ilçede aile mahkemesi bulunmaz. 4787 sayılı Kanun m. 2’ye göre aile mahkemeleri her ilde ve merkez nüfusu yüz binin üzerindeki her ilçede kurulur; aile mahkemesi kurulamayan yerlerde bu Kanun kapsamına giren dava ve işlere Hâkimler ve Savcılar Yüksek Kurulunca belirlenen asliye hukuk mahkemesince bakılır. Yani küçük bir ilçede aile mahkemesi yoksa, Hâkimler ve Savcılar Yüksek Kurulunca belirlenen asliye hukuk mahkemesi bu davalara bakar. Mahkemenin görev alanı için aile mahkemesinin görev alanı yazısına bakabilirsiniz.

Ayrı şehirlerdeki eşler dosyayı nasıl yürütür?

Eşler uzakta olsa da dilekçe ve protokolün her ikisinin imzasını taşıması gerekir; çünkü birlikte başvuru, ikisinin de iradesinin yazılı olarak ortaya konması demektir. Belgeler, imzalar ve çıktılar önceden tamamlanmalı; yolda kalan ya da eksik gelen bir sayfa, dosyayı ikinci bir tarihe bırakabilir.

Vekil görevlendirmek dilekçenin verilmesini ve dosya takibini kolaylaştırır, ancak duruşmada hâkim eşleri yine bizzat dinler. Bu yüzden vekil tutmak, uzak şehirdeki eşin duruşmaya hiç gitmeyeceği anlamına gelmez. Vekilin hangi işlemleri yapabileceği vekâletnamedeki yetkiye bağlıdır; protokolü kabul etmek ya da kanun yolundan feragat etmek gibi işlemler için özel yetki gerekir (HMK m. 74). Bu konuyu anlaşmalı boşanmada vekil ile duruşmaya girmek yazısında ayrıca ele aldık.

Yanlış mahkemede dava açılırsa ne olur?

Boşanmada yetki kesin olmadığından, dilekçe TMK m. 168’deki yerler dışında bir mahkemeye verilse bile mahkeme kendiliğinden yetkisizlik kararı veremez. Yetkisizlik ancak davalı eş cevap dilekçesinde, yetkili mahkemeyi göstererek itiraz ederse gündeme gelir (HMK m. 19/2). Bu yolla yetkisizlik kararı verilirse süre kritik hâle gelir: kararın kesinleştiği tarihten itibaren iki hafta içinde, kararı veren mahkemeye başvurarak dosyanın yetkili mahkemeye gönderilmesini istemek gerekir; aksi hâlde dava açılmamış sayılır (HMK m. 20).

Yetki itirazı HMK m. 19’da düzenlenmiştir: yetkinin kesin olduğu davalarda mahkeme yetkiyi kendiliğinden araştırır; kesin olmayan davalarda ise davalı süresi içinde ve usulüne uygun biçimde itiraz etmezse davanın açıldığı mahkeme yetkili hâle gelir (HMK m. 19/4). TMK m. 168 kesin yetki kuralı olarak düzenlenmemiştir; uygulamada da boşanma davasındaki yetki kesin yetki sayılmaz. Anlaşmalı boşanmada eşler birlikte başvurduğu için itiraz zaten gündeme gelmez. Yine de en sade yol, dilekçeyi baştan TMK m. 168’deki yerlerden birinde açmaktır. Dilekçeye eşin adresi doğru yazılmazsa tebligat karışıklığı yaşanabilir. Yetki itirazı konusu için yetki itirazı yazısı ayrıntılar içerir.

Yetkisizlik nedeniyle dosya başka mahkemeye gönderilirse yargılama giderlerine o mahkeme hükmeder (HMK m. 331/2). Zaman kaybı ise yine de kaçınılmazdır.

Varsayımsal bir örnek

Varsayımsal bir örnek düşünelim: eşlerden biri evlilik boyunca yaşadıkları ilde kalmaya devam ediyor, diğeri iki yıl önce işi nedeniyle başka bir ile taşınmış ve orada kendi adına kira sözleşmesi yapmış. Çocukları ilk ilde okula gidiyor. Eşler birlikte hazırladıkları protokolü mahkemeye vermek istiyor.

Bu tabloda iki yerleşim yeri mahkemesi de yetkili olabilir. Çocuğun okulu, ebeveynlerin iş durumu ve duruşma günü seyahat planı gibi etkenler seçimi belirler. Dilekçede iki eşin gerçek adresleri yazılır; tebligatı ve duruşma planını aksatacak belirsizlik bırakılmaz. Hangi mahkemenin seçileceği konusunda kanun eşlere serbestlik tanır; yetki kesin olmadığı için mahkeme bu seçimi kendiliğinden bozamaz.

Sık yapılan hatalar

• Nüfus kayıt adresini tek ölçü saymak. Yerleşim yeri fiilî duruma bağlıdır; kayıt ile gerçek yaşam yeri farklıysa ileride tartışma çıkabilir.
• Dilekçeye eşin eski adresini yazmak. Tebligat başarısız olur ve duruşma ertelenebilir.
• Yetkisizlik kararından sonra iki haftalık süreyi kaçırmak. Dava açılmamış sayılır; baştan başlamak gerekir.
• Duruşmaya gelemeyecek şehirde dava açmak. Hâkim bizzat dinleme yaptığı için bu seçim süreci uzatır.
• Yurt dışında yaşayan eş için ayrı plan yapmamak. Yurt dışından gelen eşin duruşma tarihine uyumu önceden planlanmalıdır.

Mahkeme seçiminin yanında dilekçenin içeriği de önemlidir; bunun için anlaşmalı boşanma dava dilekçesi yazısına göz atabilirsiniz. Ayrıca boşanma davasında yetkili mahkeme yazısı çekişmeli davalar için de aynı çerçeveyi sunar.

Kendi dosyanız için hangi mahkemeyi seçmelisiniz?

Hangi mahkemenin yetkili olduğu; yerleşim yerinizin nerede sayıldığına, son ortak yaşam yerine ve çocuğun durumuna göre değişir. Bu tür ayrıntılar dosyaya özgüdür. Telefonla arayarak ya da WhatsApp’tan yazarak durumunuzu anlatabilir, hangi mahkemede dava açılabileceğini sorabilirsiniz. İletişim sayfasından bilgilere ulaşabilir, genel çerçeve için aile hukuku sayfasına bakabilirsiniz.