Boşanma Protokolü Eşlerden Biri Aleyhine Çok Dengesizse Düzeltilebilir mi?

Protokolü imzaladığınızda “bu kadar olur” dediniz, aradan zaman geçti ve dengenin sizin aleyhinize çok bozulduğunu fark ettiniz. Kanun bu durumda bir kapı aralar: karşılıklı edimler arasında açık bir oransızlık varsa ve bu oransızlık zarar görenin zor durumda kalmasından, düşüncesizliğinden ya da deneyimsizliğinden yararlanılarak gerçekleştirilmişse, zarar gören düzeltme isteyebilir (TBK m. 28). Ancak bu kapının eşiği yüksek, süresi de kısadır.

Dengesiz olmak ile haksız yararlanılmış olmak aynı şey değildir

Hukukta bu durum “gabin” diye anılır. Gabinin iki yönü vardır: nesnel yön, yani edimler arasındaki açık oransızlık; öznel yön ise zarar görenin zor durumda kalması, düşüncesizliği veya deneyimsizliği ve karşı tarafın bundan yararlanmasıdır. Yalnızca bir eşin daha az mal almış olması gabin değildir. Eşler bazen bilerek, vicdani gerekçelerle, ilişkiyi hızlı bitirmek için ya da çocuğun huzurunu düşünerek eşit olmayan bir paylaşım yapar. Bu, hukuka aykırı olmaz.

Gabin iddiasında bu yüzden iki soru birlikte sorulur. Birincisi, verdikleriniz ile aldıklarınız arasında “açık” bir oransızlık var mı? İkincisi, karşı taraf sizin içinde bulunduğunuz bir zayıflıktan yararlandı mı? Zor durum; ağır bir hastalık, ekonomik çaresizlik, çocuğun bakımı gibi baskı yaratan bir hâl olabilir. Düşüncesizlik, sonuçlarını tartmadan hızlı karar verme hâlini anlatır. Deneyimsizlik ise bu tür bir işlemi ilk kez yapıyor olmanın ve mali okuryazarlığın eksikliğinin yarattığı durumdur.

Boşanma protokolünde oransızlık nerede aranır?

Protokolün mali maddeleri tek tek değerlendirilmez; bütün olarak bakılır. Ev, araç, tasarruf, ziynet, nafaka, tazminat ve borçların toplam etkisi önem taşır. Tek bir maddeyi izole etmek yanıltıcı olabilir: örneğin yoksulluk nafakasından feragat eden bir eş, bunun karşılığında mal paylaşımında ayrı bir üstünlük elde etmiş olabilir.

Mal rejimi açısından da bir ölçü noktası vardır. Kanun, eşler arasında aksi kararlaştırılmadıkça edinilmiş mallara katılma rejiminin uygulanmasını asıl sayar (TMK m. 202). Bu rejimde her eş veya mirasçıları, diğer eşe ait artık değerin yarısı üzerinde hak sahibi olur (TMK m. 236) ve edinilmiş mallar, rejimin sona erdiği sırada mevcut olanlar tasfiye anındaki değerleriyle hesaba katılır (TMK m. 235). Protokolde bu ölçüden belirgin biçimde sapılmışsa, sapmanın nedeni ve karşılığı gerçekten incelenmelidir. Sapma eşlerin serbest iradesiyle yapılmışsa sorun yoktur; ama zor durumdan yararlanılarak yapılmışsa gabin sorusu doğar.

Gabin hâlinde hangi haklar doğar?

Zarar gören, durumun özelliğine göre iki yoldan birini seçebilir. Birinci yol, sözleşme ile bağlı olmadığını diğer tarafa bildirerek ediminin geri verilmesini istemektir. İkinci yol, sözleşmeye bağlı kalarak edimler arasındaki oransızlığın giderilmesini istemektir (TBK m. 28). İlk yol protokolün bütününü sarsabilir; ikinci yol ise sözleşmeyi ayakta tutup dengeyi yeniden kurar. Hangi yolun uygun olduğu, protokolün maddelerinin birbirine nasıl bağlandığına göre değişir. Örneğin velayet ve kişisel ilişki düzenlemesine dokunmadan yalnızca mali dengeyi düzeltmeyi hedefliyorsanız ikinci yol daha mantıklı olabilir.

Önemli bir uyarı: Her iki seçenek de bir hukuki işlemle kullanılmalıdır. Sadece içinizden “bağlı değilim” demek yeterli olmaz; bağlı olmadığınızın diğer tarafa bildirilmesi ve gerektiğinde dava yoluyla ileri sürülmesi gerekir.

Süre: bir yıl, her hâlde beş yıl

Bu hak kanunda iki ayrı süreye bağlanmıştır. Zarar gören, düşüncesizliğini veya deneyimsizliğini öğrendiği tarihten; zor durumda kalma hâlinde ise bu durumun ortadan kalktığı tarihten başlayarak bir yıl içinde ve her hâlde sözleşmenin kurulduğu tarihten başlayarak beş yıl içinde bu hakkı kullanabilir (TBK m. 28). Bu yüzden zor durumun ne zaman sona erdiği meselesi dosyada tartışma konusu olabilir. Örneğin ağır bir hastalık döneminde imzalanan protokol bakımından, hastalığın ortadan kalktığı tarih bir yıllık sürenin başlangıcını etkiler. Beş yıllık dış süre ise ne olursa olsun işler; yani öğrenmeniz çok geç olsa bile beş yıl geçtikten sonra bu yola başvuramazsınız.

Hâkim onayı gabini nasıl etkiler?

Anlaşmalı boşanmada protokol, hâkimin denetiminden geçer. Hâkim, tarafları bizzat dinleyerek iradelerinin serbestçe açıklandığına kanaat getirmeli ve boşanmanın mali sonuçları ile çocukların durumuna ilişkin düzenlemeyi uygun bulmalıdır; hâkim, tarafların ve çocukların menfaatlerini gözeterek anlaşmada gerekli gördüğü değişiklikleri yapabilir (TMK m. 166/3). Ayrıca boşanmanın yan sonuçlarına ilişkin anlaşmalar hâkim tarafından onaylanmadıkça geçerli olmaz (TMK m. 184/5).

Bu denetim, bir dengesizliğin daha duruşma aşamasında fark edilmesine imkân verir. Hâkim protokolü uygun bulmazsa değişiklik önerebilir. Bu nedenle duruşmada “anlıyorum, kabul ediyorum” demeden önce protokolün her maddesinin sonucunu iyi anlamak gerekir. Henüz onay verilmemişse protokol hüküm doğurmadığından duruşmada kabul etmediğinizi söylemeniz yeterlidir. Karar verildiyse kararın tebliğinden itibaren iki haftalık istinaf süresi (HMK m. 345) kaçırılmamalıdır. Onaylanan protokol hükmün parçası olduğundan, karar kesinleştikten sonra TBK m. 28’deki sürelere dayanarak protokolü bozmanın yolu kanunda açıkça düzenlenmemiştir ve çok dardır.

Gabin, korkutma ve aldatma: üç ayrı kapı

Dengesiz bir protokolün arkasında her zaman gabin yatmaz. Eş sizi tehdit ederek imzalatmışsa korkutma, gerçeğe aykırı bilgi vererek imzalatmışsa aldatma söz konusu olur; bunların hükümleri ve süreleri ayrıdır (TBK m. 36, 37, 39). Korkutma ve aldatmada oransızlık aranmaz, önemli olan iradenin bozulmasıdır. Gabinde ise iradenin bozulması değil, edimler arasındaki açık oransızlık ve bundan yararlanılması esastır. Dosyada üçünün de ihtimali varsa iddialar birlikte değerlendirilir.

Bu ayrım pratik bir fark yaratır: baskıyı kanıtlayamıyorsanız bile, rakamlarla ortaya konabilen açık bir oransızlık ve zor durum, gabin üzerinden ayrı bir yol açabilir. Ters durum da geçerlidir; oransızlık görece küçükse ama tehdit belgelenebiliyorsa korkutma daha güçlü bir dayanak olabilir. Bu yüzden önce olgular toplanır, sonra hukuki nitelendirme yapılır.

Nafaka ve çocuk maddeleri: oransızlık dışında ne var?

Protokoldeki bazı maddeler zaten ayrı bir hukuki denetime tabidir. Maddî tazminat veya nafaka irat biçiminde ödenecekse, tarafların mali durumu sonradan değişirse iradın artırılması veya azaltılması istenebilir (TMK m. 176/4). Yani nafaka maddesindeki dengesizlik, gabin dışında bu yoldan da tartışılabilir; ancak bu yol, imza anındaki oransızlıktan değil, sonradan değişen koşullardan söz eder.

Çocuğa ilişkin maddelerde ise ölçü başkadır. Burada eşlerin eşit ya da eşit olmayan paylaşım yapması değil, çocuğun yararı belirleyicidir. Hâkim bu konuda protokolde değişiklik yapabilir (TMK m. 166/3). Dolayısıyla çocukla ilgili bir maddeyi “dengesiz” bulmak ile onu gabin sayıp sözleşmeden dönmek farklı şeylerdir.

İspat için hangi belgeler gerekir?

Gabin iddiasında genel cümleler işe yaramaz; rakam ve kayıt gerekir. İşe yarayabilecek belgeler şunlardır: tapu ve araç kayıtları, banka ve yatırım hesabı dökümleri, şirket payı veya işyeri değerine ilişkin belgeler, protokolün imzalandığı tarihe yakın dönemdeki sağlık raporları ya da mali sıkıntıyı gösteren evraklar, protokolün hazırlanışına dair yazışmalar. Taslağı kimin hazırladığı, size ne kadar süre verildiği ve imzadan önce bir hukukçuya danışıp danışmadığınız da değerlendirmeye girer. Bunların hiçbiri tek başına sonucu belirlemez; birlikte bir tablo oluşturur.

Varsayımsal bir örnek

Varsayımsal bir örnek düşünelim: Eş A, evliliğin uzun bölümünde evde çocuklarla ilgilenmiş, hiç çalışmamış ve banka işlemlerinden habersiz kalmış. Eş B ise kazancını tek başına yönetmiş. Boşanma sürecinde B, bir protokol getiriyor: ortak konut, araç ve birikimler B’de kalıyor, A hiçbir mali talepte bulunmuyor. A, kısa sürede ve avukat desteği olmadan imzalıyor.

Bu tabloda iki soru öne çıkar: ortak malların gerçek değeri ile A’ya bırakılan edim arasında açık bir oransızlık var mı ve A’nın deneyimsizliğinden ya da çaresizliğinden yararlanılmış mı? Cevap, belgelerle değişir: tapu kayıtları, banka hareketleri, protokolün hazırlanış şekli, A’nın o dönemdeki durumu. Hâkimin duruşmada A’yı dinleyip dinlemediği, protokolün onaylanıp onaylanmadığı ve sürelerin işleyip işlemediği de ayrıca tartılır. Sonucu önceden kestirmek mümkün değildir.

Sık yapılan hatalar

İlk hata, protokolü okumadan ya da maddelerinin sonuçlarını anlamadan imzalamaktır. İkinci hata, haksızlığı fark ettikten sonra süre beklemektir: bir yıl ve beş yıl hak düşürücü niteliktedir; karar verilmişse iki haftalık istinaf süresi bunlardan çok daha kısadır. Üçüncü hata, yalnızca “çok dengesiz” demekle yetinip somut oransızlığı rakam ve belgelerle göstermemektir; mal varlığının değerine ilişkin kayıtlar toplanmalıdır. Dördüncü hata, protokolün sonuçlarını çocuğun yararı ve mali sonuçlar bakımından bir bütün olarak görmemektir.

Protokol yazarken sık yapılan hataların genel bir listesini boşanma protokolünde sık yapılan hatalar yazımızda bulabilirsiniz. Hâkimin protokolü uygun görmemesi hâlini hâkim boşanma protokolünü uygun bulmazsa ne olur yazımızda, mal paylaşımı maddesinin nasıl kurulacağını boşanma protokolünde mal paylaşımı maddesi yazımızda ele aldık. Ayrıca boşanma protokolü baskı ile imzalandıysa sorusu da bu konuyla bağlantılıdır. Anlaşmalı sürecin genel çerçevesi için anlaşmalı boşanma şartları sayfasına bakabilirsiniz.

Kendi protokolünüzü ne zaman gözden geçirmelisiniz?

Protokolü imzalamadan önce, imzalamak üzereyken ya da imzaladıktan sonra aklınıza takılan bir nokta varsa süre işlemeye devam ettiği için beklemek aleyhinize olabilir. Elinizdeki belgelerin hangi aşamada olduğunu bilmek gerekir: duruşma tarihi geldi mi, karar verildi mi, tebliğ yapıldı mı?

Durumunuzu anlatmak için büroyu arayabilir ya da WhatsApp’tan yazabilirsiniz. İletişim sayfasında ulaşım bilgileri yer alıyor; boşanma sürecinin genel çerçevesine aile hukuku sayfasından ulaşabilirsiniz. Buradaki bilgiler genel niteliktedir; sizin dosyanız için sonuç, belgelerin ayrıntılı incelenmesine bağlıdır.