Ayıplı Mal Aldım: Tüketicinin Dört Seçimlik Hakkı, Altı Aylık İspat Karinesi ve Otuz İş Günü Süresi

Yeni aldığınız telefonun ekranı bir hafta sonra titremeye başlıyor, çamaşır makinesi ilk ayda arıza veriyor ya da satın aldığınız mobilyanın kapağı hasarlı çıkıyor. Bu durumlarda satıcı “kullanıcı hatası” diyebilir; siz ise ürünün baştan ayıplı olduğunu düşünürsünüz. Tüketici hukuku bu sorunlarda tüketiciyi güçlü şekilde korur: dört seçimlik hak, altı aylık ispat karinesi ve kısa yerine getirme süreleri bulunur. Bu yazıda ayıplı mal kavramını, seçimlik hakları, ispat yükünü ve sürelerini anlatıyoruz.

Ayıplı Mal Nedir?

6502 sayılı Kanun m. 8’e göre ayıplı mal, tüketiciye teslimi anında, taraflarca kararlaştırılmış olan örnek ya da modele uygun olmaması ya da objektif olarak sahip olması gereken özellikleri taşımaması nedeniyle sözleşmeye aykırı olan maldır. Ambalajında, etiketinde, tanıtma ve kullanma kılavuzunda, internet portalında ya da reklam ve ilanlarında yer alan özelliklerinden bir veya birden fazlasını taşımayan; satıcı tarafından bildirilen veya teknik düzenlemesinde tespit edilen niteliğe aykırı olan; muadili olan malların kullanım amacını karşılamayan, tüketicinin makul olarak beklediği faydaları azaltan veya ortadan kaldıran maddi, hukuki veya ekonomik eksiklikler içeren mallar da ayıplı sayılır. Yani yalnızca fiziksel bozukluk değil, vaat edilen özelliğin bulunmaması da ayıptır.

Dört Seçimlik Hak

Kanun m. 11’e göre malın ayıplı olduğunun anlaşılması durumunda tüketici şu seçimlik haklardan birini kullanabilir:

1. Sözleşmeden dönme: Satılanı geri vermeye hazır olduğunu bildirerek sözleşmeden dönmek ve ödediği bedeli geri almak.
2. Bedelden indirim: Satılanı alıkoyup ayıp oranında satış bedelinden indirim istemek.
3. Bedelsiz onarım: Aşırı bir masraf gerektirmediği takdirde, bütün masrafları satıcıya ait olmak üzere satılanın onarılmasını istemek.
4. Değiştirme: İmkân varsa satılanın ayıpsız bir misli ile değiştirilmesini istemek.

Satıcı, tüketicinin tercih ettiği bu talebi yerine getirmekle yükümlüdür. Seçim hakkı tüketiciye aittir; satıcı kendi tercihine göre başka bir çözüm dayatamaz. Bedelsiz onarım veya değiştirme hakları üretici veya ithalatçıya karşı da kullanılabilir; bu haklarda satıcı, üretici ve ithalatçı müteselsilen sorumludur.

Orantısızlık Halinde

Bedelsiz onarım veya malın ayıpsız misli ile değiştirilmesinin satıcı için orantısız güçlükleri beraberinde getirecek olması halinde tüketici, sözleşmeden dönme veya ayıp oranında bedelden indirim haklarından birini kullanabilir. Orantısızlığın tayininde malın ayıpsız değeri, ayıbın önemi ve diğer seçimlik haklara başvurmanın tüketici açısından sorun teşkil edip etmeyeceği gibi hususlar dikkate alınır. Sözleşmeden dönme gibi ağır bir hakkın kullanımında ayıbın niteliği ve orantılılık da değerlendirmeye alınır.

Altı Aylık Karine ve İspat

Kanun m. 10’a göre teslim tarihinden itibaren altı ay içinde ortaya çıkan ayıpların teslim tarihinde var olduğu kabul edilir. Bu durumda malın ayıplı olmadığının ispatı satıcıya aittir. Bu karine, malın veya ayıbın niteliği ile bağdaşmıyorsa (örneğin aşırı kullanım sonucu oluşan hasar) uygulanmaz. Altı ay sonra ortaya çıkan ayıplarda ise tüketici, ayıbın teslim anında mevcut olduğunu (örneğin bilirkişi raporuyla) ispatlamak zorundadır. Bu nedenle tüketici, ayıbı fark ettiği anda fotoğraf ve video ile belgelemeli, faturayı ve garanti belgesini saklamalıdır.

Talebin Yerine Getirilme Süresi

Bedelsiz onarım veya malın ayıpsız misli ile değiştirilmesi haklarından birinin seçilmesi durumunda bu talebin satıcıya, üreticiye veya ithalatçıya yöneltilmesinden itibaren azami otuz iş günü, konut ve tatil amaçlı taşınmazlarda ise altmış iş günü içinde yerine getirilmesi zorunludur. Yönetmelik eki listede yer alan mallara ilişkin, tüketicinin bedelsiz onarım talebi, yönetmelikte belirlenen azami tamir süresi içinde yerine getirilir. Aksi halde tüketici diğer seçimlik haklarını kullanabilir. Yani süre içinde onarım yapılmazsa tüketici sözleşmeden dönme veya indirim gibi başka bir hakka yönelebilir. Talebin yazılı olarak (e-posta, noter, kayıtlı elektronik posta) yapılması süre başlangıcı için ispat kolaylığı sağlar.

Zamanaşımı

Kanun m. 12’ye göre kanunlarda veya taraflar arasındaki sözleşmede daha uzun bir süre belirlenmediği takdirde ayıplı maldan sorumluluk, ayıp daha sonra ortaya çıkmış olsa bile, malın tüketiciye teslim tarihinden itibaren iki yıllık zamanaşımına tabidir. Bu süre konut veya tatil amaçlı taşınmaz mallarda taşınmazın teslim tarihinden itibaren beş yıldır. İkinci el satışlarda ise satıcının ayıplı maldan sorumluluğu bir yıldan, konut veya tatil amaçlı taşınmaz mallarda üç yıldan az olamaz. Ayıp, ağır kusur ya da hile ile gizlenmişse zamanaşımı hükümleri uygulanmaz. Bu düzenleme, özellikle ikinci el araç ve konut alımlarında önem taşır.

Garanti Belgesi ve Ayıp

Garanti belgesi ayıp sorumluluğuna ek bir güvence sağlar; ancak yasal ayıp sorumluluğunu ortadan kaldırmaz. Garanti süresi bittiğinde bile, yasal zamanaşımı süresi içinde tüketici ayıp haklarını kullanabilir. Satıcı “garanti bitti” diyerek yasal haklara engel olamaz. Garanti belgesinin düzenlenmesi, ithalatçı ve üreticinin sorumluluğu ve satış sonrası hizmet yükümlülükleri ayrıca düzenlenmiştir. Bu nedenle ürün alırken garanti belgesinin verilmesini istemek ve saklamak önemlidir.

Nereye Başvurulur?

Ayıplı mal uyuşmazlığında öncelikle satıcıya yazılı başvuru yapılmalıdır. Sonuç alınamazsa, uyuşmazlığın değerine göre tüketici hakem heyetine veya tüketici mahkemesine başvurulabilir; belirli parasal sınırın altındaki uyuşmazlıklarda hakem heyetine başvuru zorunludur. Başvuru limitleri her yıl güncellendiğinden güncel tutarların kontrol edilmesi gerekir. Ayrıca satıcının alışılmış olarak ihlalde bulunması durumunda Ticaret Bakanlığına şikayet de yapılabilir. Tüketici mahkemesindeki davalarda arabuluculuk şartı uygulanmadığı sürece doğrudan dava açılabilir.

Online Alışverişte Ayıplı Mal

İnternetten alınan ürünlerde ayıp halinde ayıplı mal hükümleri ve mesafeli sözleşmelerdeki cayma hakkı birlikte uygulanabilir. Ürün ayıplıysa, cayma süresi geçmiş olsa bile ayıp haklarına başvurulabilir. Kargo hasarı halinde ise taşıyıcıdan tutanak tutulması ve satıcıya derhal bildirim yapılması önerilir. Ayrıntı için mesafeli satış sözleşmesinde cayma hakkı ve istisnalar yazısına bakabilirsiniz.

Sık Yapılan Hatalar

• Ayıp fark edildiğinde satıcıya yazılı başvuru yapmamak,
• Fatura, garanti ve fotoğrafları saklamamak,
• Altı aylık karineyi bilmeyip ispat yükünü kendi üzerine almak,
• Seçimlik hakkı belirtmeden yalnızca “ürünü değiştirin” diyerek süre ve hak tartışması yaşamak,
• Garanti süresi bitti diye yasal haklardan vazgeçmek.

Örnek Olay

Aşağıdaki örnek kurgusaldır. Bir tüketici satın aldığı televizyonda teslimden dört ay sonra görüntü hatası fark eder. Teslimden itibaren altı ay içinde ortaya çıktığı için ayıbın teslim tarihinde var olduğu kabul edilir; satıcı ayıbın sonradan oluştuğunu ispat etmek zorundadır. Tüketici bedelsiz onarım talep eder; satıcı otuz iş günü içinde onarımı yapmazsa tüketici sözleşmeden dönme veya bedelden indirim haklarını kullanabilir.

Sonuç

Ayıplı mal halinde tüketici dört seçimlik haktan birini kullanabilir; teslimden sonraki altı ayda ortaya çıkan ayıplar teslimde varmış kabul edilir ve satıcı ispat yükü altındadır. Onarım veya değiştirme otuz iş günü içinde yapılmalıdır. Ayıplı mal uyuşmazlığında haklarınızı kullanmak için borçlar hukuku kapsamında dosyanızı birlikte inceleyebiliriz. İletişim sayfamızdaki telefon numarasından veya mesajla ulaşabilirsiniz.