Bilgi Edinme Hakkının Sınırları: Devlet Sırrı, Ticari Sır, Özel Hayat ve Diğer İstisnalar (4982 m. 15-28)

Bilgi edinme hakkı, şeffaf yönetimin gereğidir; ancak her bilgi ve belge, herkese açık değildir. Devletin güvenliği, kişilerin özel hayatı, ticari sırlar ve soruşturmaların selameti gibi değerler, bilgiye erişimin sınırlarını belirler. 4982 sayılı Bilgi Edinme Hakkı Kanunu, bu sınırları dördüncü bölümde tek tek sayar. Kurumlar reddi bu istisnalardan birine dayandırmak zorundadır. Bu yazıda istisnaları, koşullarını ve başvuru sahibinin itiraz için bilmesi gereken noktaları anlatıyoruz.

Genel İlke: İstisnalar Dar Yorumlanır

Bilgi edinme hakkı, Kanun m. 4’te “herkes” için tanınan bir haktır; kurumlar bilgi verme yükümlülüğü altındadır ve “bu Kanunda yer alan istisnalar dışındaki her türlü bilgi veya belgeyi başvuranların yararlanmasına sunmak” zorundadır (m. 5). Bu ilke, istisnaların dar yorumlanmasını gerektirir. Kurumun ret gerekçesinde hangi maddeye dayandığı ve o maddedeki şartların somut olayda nasıl gerçekleştiği açıklanmalıdır. “Gizlidir” veya “kurum içi bilgidir” gibi genel ifadeler yeterli sayılmaz.

Devlet Sırrı (m. 16)

Açıklanması halinde Devletin emniyetine, dış ilişkilerine, millî savunmasına ve millî güvenliğine açıkça zarar verecek ve niteliği itibarıyla Devlet sırrı olan gizlilik dereceli bilgi veya belgeler bilgi edinme hakkı kapsamı dışındadır. Burada iki unsur birlikte aranır: Bilginin gizlilik derecesi taşıması ve açıklanmasının açıkça zarar vermesi. Sadece “gizli” damgası bulunması yeterli değildir.

Ülkenin Ekonomik Çıkarları (m. 17)

Açıklanması ya da zamanından önce açıklanması halinde ülkenin ekonomik çıkarlarına zarar verecek veya haksız rekabet ve kazanca sebep olacak bilgi veya belgeler Kanun kapsamı dışındadır. Örneğin henüz kamuoyuna duyurulmamış bir ekonomik karar bilgisinin erken açıklanması bu kapsamda değerlendirilebilir. Zaman unsuru önemlidir: Açıklanması zamanından önce zarar verecek bilgi, zaman geçince başvuruya açık hale gelebilir.

İstihbarat (m. 18)

Sivil ve askerî istihbarat birimlerinin görev ve faaliyetlerine ilişkin bilgi veya belgeler Kanun kapsamı dışındadır. Ancak bu bilgi ve belgeler kişilerin çalışma hayatını ve meslek onurunu etkileyecek nitelikte ise, istihbarata ilişkin bilgi ve belgeler bilgi edinme hakkı kapsamı içindedir. Bu istisnanın istisnası, kamu görevlilerinin kariyerini etkileyen işlemlerde savunma hakkını korur.

İdari ve Adli Soruşturmalar (m. 19-20)

İdari soruşturmalarla ilgili bilgi veya belgeler, açıklanması halinde kişilerin özel hayatına açıkça haksız müdahale sonucunu doğuracak, kişilerin veya soruşturmayı yürüten görevlilerin hayatını ya da güvenliğini tehlikeye sokacak, soruşturmanın güvenliğini tehlikeye düşürecek veya gizli kalması gereken bilgi kaynağının açığa çıkmasına neden olacaksa Kanun kapsamı dışındadır (m. 19). Adli soruşturma ve kovuşturmalarda ise açıklanması halinde suç işlenmesine yol açacak, suçların önlenmesini ve soruşturulmasını tehlikeye düşürecek, yargılama görevinin gereğince yerine getirilmesini engelleyecek veya hakkında dava açılmış bir kişinin adil yargılanma hakkını ihlal edecek nitelikteki bilgi ve belgeler kapsam dışındadır (m. 20). Ceza Muhakemesi ve Hukuk Muhakemeleri gibi usul kanunlarındaki hükümler saklıdır.

Özel Hayatın Gizliliği (m. 21)

Kişinin izin verdiği haller saklı kalmak üzere, özel hayatın gizliliği kapsamında, açıklanması halinde kişinin sağlık bilgileri ile özel ve aile hayatına, şeref ve haysiyetine, meslekî ve ekonomik değerlerine haksız müdahale oluşturacak bilgi veya belgeler bilgi edinme hakkı kapsamı dışındadır. Kamu yararının gerektirdiği hallerde kişisel bilgi veya belgeler, kurum ve kuruluşlar tarafından, ilgili kişiye en az yedi gün önceden haber verilerek yazılı rızası alınmak koşuluyla açıklanabilir. Bu istisna, çoğu zaman kişilerin kendi kayıtlarına ulaşmasında sorun yaratmaz; çünkü kişi kendi bilgisini isteme hakkına sahiptir. Sorun, üçüncü kişilere ait bilgi istendiğinde ortaya çıkar. Kişisel verilerin korunmasına ilişkin ayrı düzenlemeler de bu bağlamda dikkate alınır.

Haberleşmenin Gizliliği ve Ticari Sır (m. 22-23)

Haberleşmenin gizliliği esasını ihlal edecek bilgi veya belgeler Kanun kapsamı dışındadır. Ticari sır ise kanunlarda ticari sır olarak nitelenen bilgi veya belgeler ile, kurum ve kuruluşlar tarafından gerçek veya tüzel kişilerden gizli kalması kaydıyla sağlanan ticari ve mali bilgilerdir (m. 23). Örneğin bir ihaleye katılan firmanın teklif dosyasındaki ticari sırlar bu kapsamda korunabilir; ancak ihale sonucu, teklif fiyatlarının açıklanması gibi bilgiler kamu ihale mevzuatı çerçevesinde farklı değerlendirilebilir.

Kurum İçi Düzenlemeler, Görüş ve Tavsiyeler (m. 25-27)

Kurum ve kuruluşların kamuoyunu ilgilendirmeyen ve sadece kendi personeli ile kurum içi uygulamalarına ilişkin düzenlemeleri hakkındaki bilgi veya belgeler kapsam dışındadır; ancak düzenlemeden etkilenen kurum çalışanlarının bilgi edinme hakları saklıdır (m. 25). Kurum içi görüş, bilgi notu, teklif ve tavsiye niteliğindeki belgeler ise kurum tarafından aksi kararlaştırılmadıkça bilgi edinme hakkı kapsamındadır (m. 26); yasal olarak görüş verme yükümlülüğü bulunan kişi, birim veya kurumların görüşleri de, kurumların alacakları kararlara esas teşkil etmesi kaydıyla bilgi edinme istemlerine açıktır. Tavsiye ve mütalaa talepleri ise Kanun kapsamı dışındadır (m. 27).

Fikir ve Sanat Eserleri, Gizliliği Kaldırılan Belgeler

Fikir ve sanat eserlerine ilişkin bilgi edinme başvuruları hakkında ilgili kanun hükümleri uygulanır (m. 24). Gizliliği kaldırılmış olan bilgi veya belgeler, Kanunda belirtilen diğer istisnalar kapsamına girmiyorsa bilgi edinme başvurularına açık hale gelir (m. 28). Bu iki hüküm, istisnaların süresiz ve mutlak olmadığını gösterir.

Yargı Denetimi Dışındaki İşlemler

m. 15’e göre yargı denetimi dışında kalan idari işlemlerden kişinin çalışma hayatını ve mesleki onurunu etkileyecek nitelikte olanlar bu Kanun kapsamına dahildir. Bu şekilde sağlanan bilgi edinme hakkı, işlemin yargı denetimine açılması sonucunu doğurmaz. Yani kişi, hakkındaki bir idari işlemin dayanaklarını öğrenebilir; fakat bu bilgi tek başına yargı yolunu açmaz.

Ret Gerekçesine Nasıl İtiraz Edilir?

Kurumun ret kararında bir istisnaya dayanması halinde başvuru sahibi, itirazında şu noktalara odaklanmalıdır: İstisnanın şartları somut olayda gerçekleşmiş midir? Belgenin gizli olmayan bölümleri ayrılarak verilebilir mi (m. 9)? Bilgi zaten yayımlanmış veya kamuya açıklanmış mıdır (m. 8)? İstisna süreli ise süresi dolmuş mudur? İtiraz süreci için bilgi edinme reddine itiraz ve Kurul başvurusu yazısına bakabilirsiniz.

Sık Yapılan Hatalar

• Kurumun genel ret gerekçesini sorgulamadan kabul etmek,
• Ayırma kuralına (m. 9) dayanmamak,
• Kendi kişisel verisi için de aynı istisnanın uygulanacağını sanmak,
• Ticari sırrı, ihale sonuç bilgisiyle karıştırmak,
• Kurum içi görüş ve bilgi notlarının da bilgi edinme kapsamında olabileceğini bilmemek.

Örnek Olay

Aşağıdaki örnek kurgusaldır. Bir başvuru sahibi, bir idarenin verdiği kararın dayanağı olan görüş yazısını ister. Kurum, “kurum içi yazışma” gerekçesiyle talebi reddeder. Başvuru sahibi itirazında m. 26’ya dayanır ve görüşün kararın esasını oluşturduğunu, bu nedenle bilgi edinme kapsamında olduğunu ileri sürür. Kurul, görüşün karara esas teşkil ettiğini belirleyerek bir kısmının verilmesine karar verir.

Sonuç

Bilgi edinme hakkının istisnaları kanunda tek tek sayılmıştır ve dar yorumlanır. Reddi gerekçelendiren kurumun somut şartları göstermesi gerekir; başvuru sahibi ise ayırma kuralı, yayımlanmış bilgi ve zaman unsuru gibi savunmalara başvurabilir. Reddedilen bir talebiniz varsa idare hukuku kapsamında dosyanızı birlikte inceleyebiliriz. İletişim sayfamızdaki telefon numarasından veya mesajla bize ulaşabilirsiniz.