Boşandıktan Sonra Baba Ölürse Çocuğun Mirastaki Hakkı Ne Olur?

Boşanma, anne ile baba arasındaki hukuki bağı koparır; çocukla baba arasındaki bağı koparmaz. Bu yüzden boşanmış bir babanın vefatında çocuk, velayet kiminle olursa olsun, babanın yasal mirasçısıdır. Annenin yeniden evlenmiş olması, çocuğun soyadının ya da nüfus kaydının farklı olması gibi durumlar bu hakkı değiştirmez.

Aynı anda üç ayrı soru ortaya çıkar: Çocuk ne kadar pay alır? Eski eş ne olur? Çocuk küçükse mirası kim yönetir?

Çocuk neden mirasçıdır, velayet bunu değiştirir mi?

Medeni Kanun’un 495. maddesi, mirasbırakanın birinci derece mirasçılarının onun altsoyu olduğunu söyler ve çocukların eşit olarak mirasçı olduğunu belirtir. Madde, çocuğun evlilik içinde mi dışında mı doğduğunu ya da velayetin kimde bulunduğunu ölçüt almaz.

Velayet, çocuğun bakımı ve temsiline ilişkin bir kurumdur (TMK m. 336); miras ise soy bağına dayanır. İkisi birbirinden bağımsızdır. Babanın ölümünde çocuğun mirasçı sıfatı kendiliğinden doğar, bunun için ayrıca bir dava açmak gerekmez.

Mirasbırakandan önce ölmüş bir çocuğun yerini, her derecede halefiyet yoluyla kendi altsoyları alır (TMK m. 495/3). Yani baba ölmeden önce çocuk vefat etmişse, o çocuğun çocukları onun payına girer.

Eski eş mirasçı olmaz

Medeni Kanun’un 181. maddesine göre boşanan eşler, bu sıfatla birbirlerinin yasal mirasçısı olamazlar ve boşanmadan önce yapılmış ölüme bağlı tasarruflarla kendilerine sağlanan hakları, aksi tasarruftan anlaşılmadıkça, kaybederler. Dolayısıyla çocuğun annesi, babanın terekesinden eş olarak pay almaz.

Bu kuralın bir özel hâli de vardır: Boşanma davası devam ederken eş ölürse, ölen eşin mirasçılarından birinin davaya devam etmesi ve diğer eşin kusurunun ispatlanması hâlinde de aynı hüküm uygulanır (TMK m. 181/2). Bu durum ancak dava devam ederken ölüm yaşanmışsa gündeme gelir.

Annenin kendi mirasçılık hakkı olmasa da çocuğun payı onun yönetiminde olabilir. Bu fark önemlidir ve aşağıda anlatılıyor. Boşanmış eşlerin mirasla ilgili ilişkisini ayrıca boşanan eşler birbirine mirasçı olur mu yazısında ele aldık.

Babanın yeni bir ailesi varsa pay nasıl değişir?

Baba boşandıktan sonra yeniden evlenmiş ve yeni evlilikten çocukları olmuşsa, bütün çocuklar eşit olarak mirasçıdır. İlk evlilikten doğan çocukla ikinci evlilikten doğan çocuk arasında pay farkı yoktur.

Sağ kalan eş, yani babanın ölüm anındaki eşi, mirasbırakanın altsoyu ile birlikte mirasçı olursa mirasın dörtte biri oranında pay alır (TMK m. 499/1). Kalan kısım çocuklar arasında eşit paylaşılır.

Yani çocuğun payı, şu iki etkene bağlıdır: Babanın ölüm anında yeni bir eşi var mı ve toplam kaç çocuğu var? Bu sayılar belirli olduğunda payı hesaplamak aritmetik bir iştir; ama hesap, terekede yer alan mal ve borçların tespitine bağlıdır.

Baba vasiyetle çocuğu dışlayabilir mi?

Mirasbırakan, ölüme bağlı tasarrufla mirasın bir kısmını başkasına bırakabilir; ama kanun çocuğa saklı pay tanır. Medeni Kanun’un 506. maddesine göre altsoy için saklı pay, yasal miras payının yarısıdır. Sağ kalan eşin saklı payı ise altsoyla birlikte mirasçı olması hâlinde yasal miras payının tamamıdır.

Bu hesaba göre baba tüm malvarlığını vasiyetle üçüncü bir kişiye bıraksa bile, çocuğun saklı pay hakkı korunur. Ancak bu koruma kendiliğinden işlemez: saklı payı zedelenen çocuk, bunu öğrendiği tarihten başlayarak bir yıl ve her hâlde vasiyetnamenin açılmasından on yıl içinde tenkis davası açmalıdır (TMK m. 571). Baba çocuğu ancak ona karşı ağır bir suç işlenmesi veya aile hukukundan doğan yükümlülüklerin önemli ölçüde yerine getirilmemesi gibi kanuni sebeplerle mirasçılıktan çıkarabilir (TMK m. 510).

Mirasçılık belgesi nasıl alınır?

Çocuğun mirasçı olduğunu belgelemek için mirasçılık belgesi (veraset ilamı) gerekir. Medeni Kanun’un 598. maddesine göre başvuru üzerine yasal mirasçı oldukları belirlenenlere sulh mahkemesince veya noterlikçe mirasçılık sıfatını gösteren bir belge verilir. Çocuk küçük olduğundan başvuruyu velayet sahibi ebeveyn, çocuğun yasal temsilcisi olarak yapar (TMK m. 342).

Bu belgeyle banka hesapları, tapu ve diğer kayıtlar üzerinden işlem yapılabilir. Belgenin alınması, mirasın paylaşılması anlamına gelmez; yalnızca kimlerin mirasçı olduğunu gösterir.

Çocuk küçükse mirasının yönetimi

Burası uygulamada en çok soru doğuran noktadır. Çocuğa babadan geçen mal, nakit ya da taşınmaz olabilir. Küçük çocuk bunu kendisi yönetemez.

Medeni Kanun’un 352. maddesine göre ana ve baba, velayetleri devam ettiği sürece çocuğun mallarını yönetme hakkına sahiptir ve bununla yükümlüdür; kural olarak hesap ve güvence vermezler. Boşanmada velayet anneye bırakılmışsa bu görevi anne sürdürür; velayet babadaysa durum aşağıdaki ayrı başlıkta anlatılıyor.

Kanun ayrıca koruyucu kurallar koymuştur:

1. Boşanmayla evlilik sona erince velayet kendisinde kalan eş, hâkime çocuğun malvarlığının dökümünü gösteren bir defter vermek ve malvarlığında veya yapılan yatırımlarda gerçekleşen önemli değişiklikleri bildirmek zorundadır (TMK m. 353). Babadan geçen miras, çocuğun malvarlığında önemli bir değişiklik olduğundan bu yükümlülük gereği hâkime bildirilmelidir.
2. Ana ve baba çocuğun mallarını yönetmekte yeterince özen göstermezse hâkim, malların korunması için uygun önlemleri alır; talimat verebilir, hesap isteyebilir, güvence gösterilmesine karar verebilir (TMK m. 360).
3. Çocuğun mallarının tehlikeye düşmesi başka bir şekilde önlenemiyorsa hâkim yönetimin bir kayyıma devredilmesine karar verebilir (TMK m. 361).

Çocuk mallarının gelirleri de önce çocuğun bakımı, yetiştirilmesi ve eğitimi için kullanılır; hakkaniyete uyduğu ölçüde aile ihtiyaçlarına da harcanabilir (TMK m. 355). Çocuğun miras malı üzerinde satış ya da devir gibi önemli işlemlerde veya mirasın reddinde ayrıca mahkeme iznine ihtiyaç olup olmadığı işlemin türüne göre değerlendirilir; bu işlemlere girişmeden önce hukuki destek alınmalıdır.

Velayet babadaysa ne olur?

Boşanmada çocuk babaya bırakılmışsa, babanın ölümüyle çocuğun bakımını kimin üstleneceği sorusu ortaya çıkar. Medeni Kanun’un 336. maddesi, ana ya da babadan birinin ölümü hâlinde velayetin sağ kalana ait olduğunu söyler; ama boşanmada çocuğun bırakıldığı tarafa ait olduğunu da belirtir. Velayet babada iken baba ölürse, anneye velayetin otomatik olarak geçip geçmeyeceği ve çocuk için ne yapılacağı hâkimin karar vermesini gerektiren bir durumdur. Medeni Kanun’un 183. maddesi, ana veya babanın ölmesi gibi yeni olguların zorunlu kılması hâlinde hâkimin gerekli önlemleri alacağını söyler. Bu konuda boşandıktan sonra velayet sahibi ebeveyn ölürse yazısına bakabilirsiniz.

Çocuğun payı hangi mallardan oluşur?

Çocuğun mirasçı olması, bir kasa dolusu para aldığı anlamına gelmez. Pay, terekeye, yani babanın geride bıraktığı mal ve borçların toplamına bağlıdır. Tapu, araç, banka hesabı, hisse, işyeri payı gibi kalemler tereke içinde yer alabilir; kredi, kişisel borç ve vergi borçları da tereke içinde hesaba girer. Yani miras yalnızca aktiften ibaret değildir.

Bu yüzden mirasçılık belgesi alındıktan sonra yapılacak ilk işlerden biri, terekenin gerçek durumunu belirlemektir. Borcu mal varlığını aşan bir terekede mirasın reddi gündeme gelebilir; bunun kararı çocuk adına verilecekse, çocuğun yararını gözeterek ve hukuki destek alarak hareket etmek gerekir. Reddetme süresi, yukarıda anlatıldığı gibi üç aydır (TMK m. 606).

Mirasın paylaşılması ve çocuğun korunması

Mirasçılar arasında payın kimlere ne kadar gideceği belli olduktan sonra paylaşım anlaşmayla ya da dava yoluyla yapılabilir. Çocuğun da mirasçı olduğu bir paylaşımda, çocuğun hakkını azaltacak bir anlaşma yapılması sorun yaratabilir. Ebeveyn çocuğun mallarını yönetirken yeterince özen göstermezse hâkim, malların korunması için uygun önlemleri alır (TMK m. 360).

Burada akılda tutulacak ana kural şudur: Çocuğun miras hakkı, ebeveynlerin boşanmış olmasından ve velayetin kimde bulunduğundan bağımsız olarak doğar. Bir uyuşmazlık çıkarsa tartışma konusu çocuğun hakkının varlığı değil, terekenin kapsamı, borçlar ve yönetimin nasıl yapıldığı olur.

Varsayımsal bir örnek

Varsayımsal bir örnek düşünelim: Selin ve Burak beş yıl önce boşanmış; on yaşındaki oğulları Selin’in yanında kalıyor. Burak sonradan yeniden evleniyor ve bir kızı oluyor. Burak vefat ettiğinde geriye bir ev ve banka hesabı kalıyor.

Burada mirasçılar Burak’ın eşi, ilk evlilikten oğlu ve ikinci evlilikten kızıdır. Selin, eski eş olduğu için mirasçı değildir. Çocuklar eşit pay alır; Burak’ın eşi de mirasın dörtte biri oranında pay alır. Oğlun payına ilişkin işlemleri Selin, çocuğun yasal temsilcisi olarak yürütür; çocuğun malvarlığındaki bu önemli değişikliği de hâkime bildirmesi gerekir (TMK m. 353). Gerçek bir dosyada sonuç, terekenin içeriği ve vasiyet bulunup bulunmadığına göre değişir.

Sık yapılan hatalar

• “Boşandık, çocuğun babadan hakkı kalmadı” diye düşünmek. Çocuğun miras hakkı boşanmadan etkilenmez.
• Mirasçılık belgesini almadan banka ya da tapu işlemi yapmaya çalışmak.
• Mirası ret süresini kaçırmak. Miras üç ay içinde reddolunabilir (TMK m. 606). Terekede borç ağırsa bu süre kritik hâle gelir.
• Çocuğa kalan parayı aile masrafları için karıştırmak. Çocuğun malları ayrı yönetilmeli, hâkim gerektiğinde hesap isteyebilir (TMK m. 360).
• Mirasçılar arasında anlaşma yaparken çocuk adına, çocuğun aleyhine sonuç doğuracak biçimde haklardan vazgeçmek.

Kendi dosyanız için

Terekenin yapısı, babanın yeni ailesi, vasiyet olup olmadığı ve çocuğun yaşı her dosyada farklıdır. Bu nedenle pay hesabını ve izlenecek yolu somut belgelerle değerlendirmek gerekir.

Telefonla arayarak ya da WhatsApp’tan yazarak durumunuzu anlatabilirsiniz; iletişim sayfasından ulaşabilirsiniz. Konuyla ilgili genel bilgi için aile hukuku sayfasına da bakabilirsiniz. Velayetin ortak kullanıldığı hâller için ortak velayet yazısı da yardımcı olabilir.