Ortak Velayet Nedir? Türkiye’de Boşanmada Ortak Velayet Mümkün mü?

Boşanma, eşler arasındaki evlilik bağını sona erdirir; ancak anne ve babalık ilişkisi devam eder. Bu gerçekten hareketle birçok ülkede boşanmadan sonra da anne ve babanın çocuk üzerindeki sorumluluklarını birlikte sürdürdüğü ortak velayet modeli yaygınlaşmıştır. Türkiye’de ise bu konu uzun süre tartışılmış, Yargıtay uygulamasıyla şekillenmeye başlamıştır. Bu yazıda ortak velayetin ne olduğunu, Türk hukukundaki durumunu ve uygulamada nasıl düzenlendiğini açıklıyoruz.

Ortak Velayet Nedir?

Velayet, ergin olmayan çocuğun bakımı, eğitimi, korunması, temsili ve mallarının yönetimi konusunda anne ve babaya tanınan hak ve yükümlülüklerin bütünüdür. Evlilik devam ederken velayet anne ve babaya birlikte aittir (TMK m. 336).

Boşanmadan sonra geleneksel uygulamada velayet ebeveynlerden birine verilir. Ortak velayette ise boşanmadan sonra da anne ve baba, çocuğun hayatını etkileyen önemli kararları birlikte almaya devam eder. Örneğin çocuğun hangi okula gideceği, ciddi bir sağlık müdahalesi yapılıp yapılmayacağı, yurt dışına çıkıp çıkmayacağı gibi konularda her iki ebeveynin de söz hakkı olur.

Türk Hukukunda Ortak Velayetin Dayanağı

Türk Medeni Kanunu m. 182, boşanma hâlinde hâkimin velayeti düzenleyeceğini öngörür; ancak ortak velayetten açıkça söz etmez. Bu nedenle uzun süre boşanmada velayetin yalnızca bir ebeveyne verilebileceği kabul edilmiştir.

Türkiye’nin 2016 yılında onayladığı Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’ne Ek 7 No.lu Protokol’ün 5. maddesi, eşlerin evlilik süresince ve evliliğin sona ermesi hâlinde çocuklarla ilişkilerinde eşit hak ve sorumluluklara sahip olduğunu düzenler. Anayasa m. 90 uyarınca usulüne göre yürürlüğe konulmuş milletlerarası antlaşmalar kanun hükmündedir. Bu gelişmeyle birlikte Yargıtay uygulamasında, özellikle tarafların birlikte talep ettiği ve çocuğun yararına uygun görülen durumlarda ortak velayete hükmedilebileceği kabul edilmeye başlanmıştır.

Bununla birlikte ortak velayet her dosyada uygulanacak genel bir kural değildir. Mahkeme her somut olayda ortak velayetin çocuğun üstün yararına uygun olup olmadığını ayrıca değerlendirir.

Ortak Velayetin Şartları

Uygulamada ortak velayete hükmedilebilmesi için genel olarak şu unsurlar aranır:

Ebeveynlerin iş birliği yapabilmesi: Ortak velayet, önemli kararların birlikte alınmasını gerektirdiğinden ebeveynler arasında sağlıklı bir iletişim bulunmalıdır. Yoğun çatışma içindeki eşler için ortak velayet, çocuğu sürekli bir anlaşmazlık ortamında bırakabilir.

Çocuğun üstün yararına uygunluk: Ortak velayetin çocuğun duygusal, sosyal ve eğitim gelişimine katkı sağlayacağı değerlendirilmelidir.

Tarafların talebi: Uygulamada ortak velayet çoğunlukla ebeveynlerin birlikte talep ettiği, anlaşmalı boşanma protokolünde düzenlenen durumlarda gündeme gelmektedir.

Risk faktörlerinin bulunmaması: Ebeveynlerden birinin çocuğa veya diğer ebeveyne yönelik şiddeti, ağır bağımlılığı veya çocuğun güvenliğini tehlikeye sokan davranışları varsa ortak velayet uygun görülmez.

Ortak Velayet Protokolde Nasıl Düzenlenir?

Anlaşmalı boşanmada ortak velayet talep edilecekse protokolde şu hususların açıkça yazılması önerilir:

• Çocuğun yerleşim yeri: Çocuğun ağırlıklı olarak hangi ebeveynle yaşayacağı.
• Kişisel ilişki düzeni: Diğer ebeveynle görüşme günleri, yatılı kalma, tatiller ve bayramlar.
• Ortak karar gerektiren konular: Okul seçimi, ciddi sağlık müdahaleleri, yurt dışına çıkış, din eğitimi gibi konuların birlikte karara bağlanacağı.
• Günlük kararlar: Çocuğun yanında bulunduğu ebeveynin günlük konularda tek başına karar verebileceği.
• Anlaşmazlık hâlinde yöntem: Ebeveynler anlaşamazsa hangi yola başvurulacağı.
• Giderlerin paylaşımı: İştirak nafakası veya giderlerin oransal paylaşımı.

Protokol hazırlığına ilişkin genel bilgiler için anlaşmalı boşanma protokolü yazımıza bakabilirsiniz.

Ortak Velayetin Avantajları

Ortak velayet, doğru koşullarda şu faydaları sağlayabilir:

• Çocuk her iki ebeveynin de hayatında aktif olarak yer aldığını hisseder.
• Ebeveynlerden biri “ziyaretçi ebeveyn” konumuna düşmez.
• Çocuğa ilişkin önemli kararlarda her iki ebeveynin bakış açısı dikkate alınır.
• Velayet çekişmesinin yarattığı kazanan-kaybeden algısı ortadan kalkar.
• Velayet değişikliği davaları ve buna bağlı uyuşmazlıklar azalabilir.

Ortak Velayetin Riskleri

Uygun olmayan koşullarda ortak velayet sorunlara yol açabilir:

• Ebeveynler anlaşamadığında önemli kararlar gecikebilir.
• Okul kaydı, pasaport veya sağlık işlemlerinde her iki ebeveynin onayı gerektiğinde pratik güçlükler doğabilir.
• Çatışmalı ebeveynler arasında çocuk sürekli bir gerginliğin içinde kalabilir.
• Resmî kurumların ortak velayet kararlarını uygulamada farklı yorumlaması mümkündür.

Ortak Velayet ve Kişisel İlişki

Ortak velayet, çocuğun zamanının eşit olarak bölüneceği anlamına gelmez. Velayet, karar verme yetkisiyle ilgilidir; çocuğun kiminle ne kadar zaman geçireceği ise kişisel ilişki düzeniyle belirlenir. Ortak velayette de çocuğun istikrarlı bir yaşam düzeni için ağırlıklı olarak bir evde yaşaması ve diğer ebeveynle düzenli kişisel ilişki kurması yaygın bir modeldir. Kişisel ilişki hakkında çocukla şahsi ilişki kurulması yazımıza bakabilirsiniz.

Resmî İşlemlerde Ortak Velayet

Ortak velayet kararının uygulamada sorunsuz işlemesi için resmî kurumlardaki işlemlerin nasıl yürütüleceği önceden düşünülmelidir. Okul kaydı, pasaport başvurusu, yurt dışı seyahat izni, banka hesabı açılması ve sağlık müdahaleleri gibi işlemlerde kurumlar velayetin kime ait olduğunu sorgulayabilir. Ortak velayette bu işlemler için her iki ebeveynin imzası veya muvafakati istenebilir.

Bu nedenle protokolde günlük işlemler için ebeveynlerden birine yetki verilip verilmeyeceği, acil sağlık durumlarında çocuğun yanındaki ebeveynin tek başına karar verip veremeyeceği gibi konuların düzenlenmesi pratik sorunları azaltır. Ayrıca mahkeme kararının kesinleşmiş ve onaylı bir örneğinin ebeveynlerde bulunması, kurumlarda yaşanabilecek tereddütleri gidermeye yardımcı olur.

Örnek Durum

Aşağıdaki örnek kuralların işleyişini göstermek amacıyla hazırlanmıştır ve gerçek bir dosyaya dayanmaz:

Aynı şehirde yaşayan ve birbirine yakın mahallelerde oturan eşler, anlaşmalı boşanma protokolünde yedi yaşındaki çocukları için ortak velayet talep etmiştir. Protokolde çocuğun hafta içi annede kalacağı, hafta sonlarını dönüşümlü olarak geçireceği, okul ve sağlık konularında kararların birlikte alınacağı, acil durumlarda çocuğun yanındaki ebeveynin karar verebileceği ve giderlerin gelirleri oranında paylaşılacağı yazılmıştır. Uzman görüşmesinde ebeveynlerin çocuk konusunda sağlıklı iletişim kurabildiği tespit edilmiştir. Bu koşullarda mahkeme ortak velayet talebini çocuğun yararına uygun görebilir.

Ortak Velayet Kararı Değiştirilebilir mi?

Ortak velayet kararı da diğer velayet kararları gibi TMK m. 183 kapsamında değişen koşullara göre yeniden değerlendirilebilir. Ebeveynler arasında iş birliğinin ortadan kalkması ve bu durumun çocuğa zarar vermesi hâlinde, velayetin ebeveynlerden birine verilmesi talep edilebilir.

Sonuç

Ortak velayet, Türk hukukunda kanunda açıkça düzenlenmemiş olsa da Yargıtay uygulamasında belirli şartlarla kabul görmeye başlamıştır. Başarılı bir ortak velayet, ebeveynlerin çatışmayı bir kenara bırakıp çocuk odaklı iş birliği yapabilmesine ve düzenlemenin ayrıntılı biçimde yazılmasına bağlıdır. Aile hukuku alanında ortak velayet talebinizi ve protokol düzenlemesini değerlendirmek için bizimle iletişime geçebilirsiniz.