Boşandıktan Sonra Tazminat Borcu Ödenmezse Tazyik Hapsi Verilir mi?

Boşanma davası sona erdi, mahkeme kusurlu eşin diğerine maddî ve manevî tazminat ödemesine karar verdi. Aylar geçti, karşı taraf ödeme yapmıyor. Nafaka ödemeyenin hapse girebildiğini duymuşsunuzdur; peki tazminat için de aynı şey geçerli mi? Kısa cevap hayır: tazyik hapsi, kanunda nafakaya ilişkin kararlar için öngörülmüştür, tazminat kararı bunun dışındadır. Bu, alacağınızı tahsil edemeyeceğiniz anlamına gelmez; sadece izleyeceğiniz yol farklıdır ve tazminatın kendisi için doğrudan bir hapisle baskı yolu yoktur.

Tazyik hapsi ne demektir?

Tazyik hapsi, ceza değildir; borçluyu borcu ödemeye zorlamak için uygulanan bir baskı aracıdır. Borç ödendiğinde ya da yükümlülük yerine getirildiğinde hapis sona erer. İcra ve İflas Kanunu m. 344’e göre nafakaya ilişkin kararların gereğini yerine getirmeyen borçlunun, alacaklının şikâyeti üzerine, üç aya kadar tazyik hapsine karar verilir. Hapsin uygulanmasına başlandıktan sonra kararın gereği yerine getirilirse borçlu tahliye edilir.

Maddenin adı da içeriği de açık: “Nafakaya ilişkin kararlara uymayanların cezası”. Metin yalnızca nafakadan söz eder. Tazminat için ayrı bir tazyik hapsi maddesi yoktur. Bu fark, nafaka alacaklısı ile tazminat alacaklısının izleyeceği yolları ayırır.

Nafaka ile tazminat arasındaki fark

Neden böyle bir ayrım var? Çünkü nafaka, ayrılık sonrası geçim ihtiyacını karşılayan dönemsel bir ödemedir; tazminat ise boşanma yüzünden zedelenen menfaatin ya da kişilik hakkının karşılığıdır. Türk Medeni Kanunu m. 174’e göre mevcut veya beklenen menfaatleri boşanma yüzünden zedelenen kusursuz veya daha az kusurlu taraf, kusurlu taraftan uygun bir maddî tazminat isteyebilir. Boşanmaya sebep olan olaylar yüzünden kişilik hakkı saldırıya uğrayan taraf da kusurlu olandan manevî tazminat isteyebilir.

Bu tazminatların ödeme biçimi de değişir. TMK m. 176’ya göre maddî tazminat ve yoksulluk nafakası toptan veya durumun gereklerine göre irat biçiminde ödenebilir; manevî tazminatın irat biçiminde ödenmesine karar verilemez. İrat biçiminde ödenen maddî tazminat, alacaklı tarafın yeniden evlenmesi ya da taraflardan birinin ölümü hâlinde kendiliğinden kalkar. Bu özelliğiyle irat tazminatı nafakaya yaklaşır; ancak İİK m. 344’ün metni yalnızca nafakaya ilişkin kararları sayar. İki alacağın farkı için nafaka ile maddi tazminat arasındaki fark başlıklı yazıya bakabilirsiniz.

Tazminat alacağı nasıl tahsil edilir?

Tazminat ilamı, kesinleştikten sonra para alacağına ilişkin bir ilamdır. Bu ilam icra dairesine verilince icra memuru borçluya bir icra emri tebliğ eder. İİK m. 32’ye göre bu emirde hükmolunan şeyin cinsi ve miktarı gösterilir ve yedi gün içinde ödenmesi istenir. Ödenmezse, icranın geri bırakılmasına dair bir karar getirilmedikçe cebri icra yapılacağı ihtar edilir. Emirde ayrıca borçlunun mal beyanında bulunması gerektiği ve bulunmazsa hapisle tazyik olunacağı da belirtilir.

İlamlı takipte borçlunun itiraz imkânı sınırlıdır. İİK m. 33’e göre icra emrinin tebliği üzerine borçlu, yedi gün içinde icra mahkemesine başvurarak borcun zamanaşımına uğradığı veya imhal ya da itfa edildiği itirazında bulunabilir. İtfa veya imhal iddiası, belirli belgelerle kanıtlanırsa icra geri bırakılır.

Yedi günlük sürede ödeme yapılmazsa haciz aşaması başlar. İİK m. 79’a göre icra dairesi talepten itibaren en geç üç gün içinde haczi yapar. Haciz borçlunun maaşı, hesapları, aracı, taşınmazı gibi malvarlığı değerleri üzerinde uygulanır; hangi malın haczedilebileceği ve hangi sınırlarla karşılaşılacağı mevzuata göre belirlenir. Süreci nafaka ve tazminat alacağının icra yoluyla tahsili yazısında daha ayrıntılı bulabilirsiniz.

Mal beyanı ve hapisle tazyik: tazminat borçlusu için kalan baskı aracı

Tazminat borçlusu için hapisle tazyikin tümü kapalı değildir; ancak buradaki hapis, tazminatı ödemeye değil, mal beyanında bulunmaya zorlamak içindir. İİK m. 74’e göre mal beyanı, borçlunun gerek kendisinde ve gerek üçüncü şahıslar yedinde bulunan mal, alacak ve hakların ve her türlü kazanç ve gelirin icra dairesine bildirilmesidir. Borçlu bu beyanı yazı ile veya şifahen yapabilir.

Mal beyanında bulunmayan borçlu, alacaklının talebi üzerine beyanda bulununcaya kadar icra mahkemesi hâkimi tarafından bir defaya mahsus olmak üzere hapisle tazyik olunur; ancak bu hapis üç ayı geçemez (İİK m. 76). Yani tazminat borçlusu malvarlığı hakkında bilgi vermeyi reddederse, bu yükümlülük bakımından baskı uygulanabilir. Beyan verildiğinde hapis sona erer. Bu araç, borçlunun mal varlığını öğrenmeyi sağladığı için tazminatın tahsilinde işe yarar. Benzer biçimde borçlu icra dairesinde taksitle ödeme taahhüdünde bulunur (İİK m. 111) ve bu taahhüdü makbul bir sebep olmaksızın ihlal ederse, alacaklının şikâyeti üzerine üç aya kadar tazyik hapsine karar verilir (İİK m. 340); bu hapis de tazminattan değil, verilen taahhütten doğar. Bu şikâyet hakkı, fiilin öğrenilmesinden itibaren üç ay ve her hâlde fiilin işlendiği tarihten itibaren bir yıl geçmekle düşer (İİK m. 347).

Sonradan kazanılan veya artan mallar da bildirilmelidir. İİK m. 77’ye göre icra dairesine verilen beyanda malı olmadığını bildirmiş ya da borcuna yetecek mal göstermemiş borçlu, sonradan kazandığı malları ve kazancında meydana gelen artışları yedi gün içinde bildirmek zorundadır.

Mal bulunamazsa: aciz belgesi

Haczedilebilir mal bulunamayabilir. Bu durumda İİK m. 105 devreye girer: haczi kabil mal bulunmazsa haciz tutanağı, aciz belgesi hükmündedir. Aciz belgesi alacaklıya bazı haklar verir; bunların başında, borçlunun mal kaçırmak amacıyla yaptığı işlemlere karşı iptal davası açma hakkı gelir. Alacaklı bu belgeyi aldıktan sonra bir sene içinde takibe teşebbüs ederse yeniden ödeme emri tebliğine gerek yoktur (İİK m. 143).

Bu belge borcu ortadan kaldırmaz; alacak yaşamaya devam eder ve borçlunun mal edinmesi hâlinde yeniden haciz mümkün olur. Aciz belgesinde yazılı alacak miktarı için faiz istenemeyeceğini de bilmek gerekir. Mal kaçırma sorunu için nafaka veya tazminat borçlusunun mal devri ve tasarrufun iptali başlıklı yazıya bakabilirsiniz.

Süreler: zamanaşımı ve ilamlı takip

Tazminat hakkı için dava sürelerini ve icra sürelerini karıştırmamak gerekir. Türk Medeni Kanunu m. 178’e göre evliliğin boşanma sebebiyle sona ermesinden doğan dava hakları, boşanma hükmünün kesinleşmesinin üzerinden bir yıl geçmekle zamanaşımına uğrar. Bu süre, tazminat için dava açmaya ilişkindir; boşanma kararında hükmedilen tazminatın icra yoluyla tahsiline değil.

Elinizde ilam varsa süre başka bir hükme bağlıdır. İİK m. 39’a göre ilama dayanan takip, son muamele üzerinden on sene geçmekle zamanaşımına uğrar. Takip yaptıysanız son işlemin tarihi bu açıdan önemlidir. Takip hiç başlatılmadıysa da süre sınırsız değildir; mahkeme kararına bağlanmış borçta zamanaşımı süresi on yıldır (TBK m. 156). Süre dolmadan işlem yaparak süreyi korumak gerekir.

Varsayımsal bir örnek

Varsayımsal bir örnek düşünelim: Bir kadın boşanma davasında hem maddî hem manevî tazminata hak kazanıyor; ayrıca aylık yoksulluk nafakası da bağlanıyor. Karar kesinleşiyor. Eski eş tazminatı ödemiyor, nafakayı da ödemiyor.

Kadın iki ayrı yol izleyebilir. Nafaka için İİK m. 344’e dayanarak şikâyette bulunur; bunu ödememeyi öğrenmesinden itibaren üç ay ve her hâlde bir yıl içinde yapması gerekir (İİK m. 347). Borçlu hakkında tazyik hapsine karar verilebilir. Tazminat için ise ilamlı icra takibi başlatır; borçlunun malları haczedilir, borçlu mal beyanında bulunmazsa İİK m. 76 gereği hapisle tazyik gündeme gelir. Aynı ilamda iki ayrı alacak olduğu için iki ayrı takip yolu birlikte yürüyebilir.

Bu örnekte tartılacak noktalar şunlardır: Borçlunun gelir kaynağı var mı? Maaşı, aracı, taşınmazı haczedilebiliyor mu? Mal beyanında bulundu mu? Bunların cevapları tahsilat şansını belirler.

Sık yapılan hatalar

Birinci hata, tazminat için de tazyik hapsi bekleyip ilamlı takibi geciktirmektir. İkinci hata, nafaka ve tazminat kalemlerini aynı takipte birbirinden ayırmadan yürütmektir; icra emrinde alacakların cinsi gösterilmelidir. Üçüncü hata, mal beyanı şansını kullanmamaktır; bu yükümlülük borçlunun gizlediği malvarlığını ortaya çıkarmak için güçlü bir araçtır.

Dördüncü hata, borçlunun mal kaçırdığını düşündüğünüzde aciz belgesi almadan iptal davasına hazırlanmaktır. Tazminat alacağı bir özel hukuk alacağıdır; mal kaçırma ihtimalinde yol, aciz belgesine dayanan iptal davasıdır. Katılma alacağı gibi mal rejimi alacakları için de benzer bir icra yolu vardır; katılma alacağı ilamının icra ile tahsili yazısına bakabilirsiniz. Tazminatın şartlarını merak ediyorsanız boşanmada maddi tazminat ve boşanmada manevi tazminat yazılarına göz atabilirsiniz.

Hükmedilen tazminatın niteliği tahsil yolunu nasıl etkiler?

Tazminatın toptan mı yoksa irat biçiminde mi hükmedildiği, tahsil sürecinde fark yaratır. Toptan tazminatta tutar ilamda yazılıdır ve borç tek seferde istenebilir. İrat biçiminde ise ödeme dönemseldir; her dönemin ödenmemesi ayrı bir alacak kalemini doğurur. Alacaklı tarafın yeniden evlenmesi ya da taraflardan birinin ölümü hâlinde irat kendiliğinden kalkar; alacaklının evlenme olmaksızın fiilen evliymiş gibi yaşaması, yoksulluğunun ortadan kalkması ya da haysiyetsiz hayat sürmesi hâlinde ise mahkeme kararıyla kaldırılır (TMK m. 176). Bu durumlar, takibe konu edilebilecek alacağın kapsamını sınırlayabilir.

Manevî tazminat ise irat biçiminde bağlanamaz; yalnızca toptan hükmedilir. Dolayısıyla manevî tazminat için tek bir ilam alacağı vardır ve onu tahsil etmek için ilamlı takip yolu izlenir. Faiz başlangıcı gibi ayrıntılar kararın hüküm fıkrasında yazılıdır; takip talebinde bu ayrıntıların hüküm fıkrasıyla birebir uyumlu yazılması gerekir.

Borçlu takibe nasıl karşılık verebilir?

İcra emrini alan borçlunun elinde kullanabileceği yollar sınırlıdır ama yok değildir. Yedi gün içinde icra mahkemesine başvurarak zamanaşımı, imhal ya da itfa itirazında bulunabilir (İİK m. 33). İstinaf veya temyiz ya da iadei muhakeme yoluyla ait olduğu mahkemeden icranın geri bırakılmasına dair bir karar getirirse takip durabilir (İİK m. 32). Bu nedenle ilamın kesinleşmiş olduğundan emin olarak takibe girmek önemlidir. Kesinleşme şerhi taşıyan ilam, takibin sağlam bir zeminde yürümesini sağlar.

Tazminat alacağınız için hangi yol?

İlamda hükmedilen alacağın türü, borçlunun malvarlığı ve daha önce yürütülmüş takipler, izlenecek yolu belirler. Dosyanızı birlikte inceleyip hangi adımın önce gelmesi gerektiğini görmek isterseniz telefonla arayabilir ya da WhatsApp üzerinden yazabilirsiniz; iletişim sayfasında bilgiler yer alıyor. Aile hukukuyla ilgili diğer konular için aile hukuku sayfasına da bakabilirsiniz.