Boşandıktan Sonra Velayet Çocuk Kaç Yaşına Gelince Sona Erer?

Velayet, çocuk ergin oluncaya kadar sürer. Kanun erginliği on sekiz yaşın doldurulması olarak belirliyor; çocuk on sekiz yaşına bastığı gün, boşanma kararında velayetin kime verildiğinden bağımsız olarak velayet kendiliğinden sona erer. Bu kuralın iki önemli istisnası var: evlenen ya da mahkemece ergin kılınan çocuk daha erken ergin olur, mahkemece kısıtlanan ergin çocuk ise belirli koşullarda velayet altında kalmayı sürdürür.

Velayet hangi yaşa kadar sürer?

Türk Medeni Kanunu’nun 335. maddesi, ergin olmayan çocuğun ana ve babasının velayeti altında olduğunu söyler. Velayet, ergin olmayan çocuk için tanınmış bir korumadır. Çocuk ergin olduğunda, yani yasal olarak kendi adına karar verebilecek kişi sayıldığında, bu korumanın dayanağı da ortadan kalkar. Erginlik ise 11. maddeye göre on sekiz yaşın doldurulmasıyla başlıyor.

Burada pratikte karıştırılan bir nokta var. Boşanma kararında “velayet anneye verilmiştir” yazıyorsa bu, çocuğun on sekiz yaşına kadar geçerli bir düzendir. Mahkemenin ayrıca bir bitiş tarihi yazmasına gerek yoktur. Çocuğun doğum tarihine göre on sekizinci yaş günü takvimde hesaplanır ve o gün velayet biter. Yaş günü gelmeden bir hafta önce ya da sonra mahkemeye gidip “velayet bitti” kararı almak gibi bir yol yoktur; böyle bir karar da gerekmez.

Hangi durumlarda velayet erken biter?

Erginlik yalnızca yaşla kazanılmaz. 11. maddenin ikinci fıkrası, evlenmenin kişiyi ergin kıldığını söyler. Medeni Kanun’un 124. maddesine göre erkek de kadın da on yedi yaşını doldurmadıkça evlenemez; hâkim olağanüstü durumlarda ve pek önemli bir sebeple on altı yaşını doldurmuş kişinin evlenmesine izin verebilir. Dolayısıyla izinle evlenen on altı yaşındaki bir çocuk, evlendiği anda ergin sayılır ve ana babasının velayeti altından çıkar.

İkinci yol, ergin kılınmadır. 12. madde, on beş yaşını dolduran küçüğün kendi isteği ve velisinin rızasıyla mahkemece ergin kılınabileceğini düzenler. Burada üç unsur birlikte aranır: yaşın on beşi doldurmuş olması, çocuğun kendi talebi ve velinin rızası. Veli rıza vermezse bu yoldan ergin kılma mümkün olmaz. Ergin kılınan kişi hukuken ergin sayıldığı için velayet de bu kararla sona erer. Ayrıntılı süreç için ergin kılınma kararı nasıl alınır yazımıza bakabilirsiniz.

Kısıtlı ergin çocuk için velayet sürer mi?

Sırada en sık yanlış anlaşılan durum var. Çocuk on sekiz yaşını doldurmuş ama akıl hastalığı ya da akıl zayıflığı gibi nedenlerle işlerini göremiyorsa ne olur? Medeni Kanun’un 405. maddesi, akıl hastalığı veya akıl zayıflığı sebebiyle işlerini göremeyen ya da korunması ve bakımı için kendisine sürekli yardım gereken her erginin kısıtlanacağını söyler. 406. madde savurganlık, alkol veya uyuşturucu bağımlılığı gibi sebeplerle kısıtlamayı düzenler.

Kısıtlama kararı verilmişse 335. maddenin ikinci fıkrası devreye girer: hâkim vasi atanmasına gerek görmedikçe kısıtlanan ergin çocuklar da ana ve babanın velayeti altında kalır. 419. madde de aynı yönde, kısıtlanan ergin çocukların kural olarak vesayet altına alınmayıp velayet altında bırakıldığını söyler. Yani burada velayetin devamı kendiliğinden gerçekleşmez; önce bir kısıtlama kararı bulunması gerekir. Kısıtlama kararı alınmamışsa on sekiz yaşını doldurmuş çocuk, rahatsızlığı olsa bile hukuken ergindir ve velayet sona ermiştir. Bu sebeple engelli ya da ağır hastalığı olan çocuğu olan ebeveynin, çocuğun on sekiz yaşına yaklaştığı dönemde kısıtlama davasını zamanında düşünmesi gerekir. Konunun ayrıntıları için kısıtlama kararı ve kısıtlamanın kaldırılması yazısı yol gösterir.

Kısıtlama davası ergin olmadan önce de açılabilir. 419. madde, gerek duyulduğunda henüz ergin olmayanların da kısıtlanmasına karar verilebileceğini, ancak kararın ergin olduktan sonra sonuç doğuracağını belirtir. Bu, geçişte boşluk yaşanmaması için kullanılan bir imkândır.

Velayet bitince nafaka ve masraflar ne olur?

Velayetin sona ermesi ile bakım yükümlülüğünün sona ermesi aynı şey değildir. 328. maddeye göre ana ve babanın bakım borcu çocuğun ergin olmasına kadar devam eder. Ancak çocuk ergin olduğu hâlde eğitimi devam ediyorsa, ana ve baba durum ve koşullara göre kendilerinden beklenebilecek ölçüde, eğitim sona erinceye kadar çocuğa bakmakla yükümlüdür. Üniversite öğrencisi bir gencin harcamaları bu hükümle ilişkilidir; ayrıntı üniversite okuyan çocuk için nafaka sayfasında.

İştirak nafakası ve ergin çocuğun nafakayı kendisi isteyip isteyemeyeceği ayrı sorulardır. Bu konuları boşanmada çocuk nafakası ergin olunca sona erer mi ve ergin çocuk nafakayı kendisi ister mi makalelerinde ele alıyoruz. Önemli olan şu: uygulamada iştirak nafakası erginlikle kendiliğinden sona erer ve eğitimi süren çocuğun nafakası eski ilamla değil, çocuğun kendi açacağı davayla istenir. Yine de önce ilamda erginlikten sonrası için ayrı bir ödeme hükmü olup olmadığına bakmak, erginlikten önceki aylara ait borcu kapatmak ve maaş kesintisi ya da icra dosyası varsa durdurulmasını icra dairesinden istemek gerekir. Erginlikten önce durum değişirse nafakanın yeniden belirlenmesi veya kaldırılması mahkemeden istenir (TMK m. 331).

Çocuğun malları velayet bitince kime devredilir?

Velayet sürerken ana ve baba çocuğun mallarını yönetir (TMK m. 352) ve kullanır (TMK m. 354). Velayet ya da yönetim hakları sona erince 362. madde uyarınca çocuğun mallarını, hesabıyla birlikte ergin çocuğa, vasisine veya kayyıma devrederler. Bu hesap, çocuğun parasının nerede tutulduğunu, ne kadar gelir elde edildiğini ve neye harcandığını göstermelidir. Boşanma sırasında velayeti alan eşin hâkime çocuğun mal varlığına ilişkin defter vermesi gerektiği de 353. maddede ayrıca düzenlenmiştir. Çocuğun mal varlığının yönetimi yazısında bu başlık daha ayrıntılı işlenir.

Varsayımsal örnek: on yedi yaşındaki çocuk ve baba

Varsayımsal bir örnek düşünelim: Boşanma kararında velayet anneye verilmiş, baba kişisel ilişki kurma hakkına ve çocuk için ödediği nafakaya sahip. Çocuk liseyi bitirmek üzere ve on sekiz yaşına dört ay var. Baba “yaş günü gelince nafakayı keseceğim” diyor; anne ise “üniversiteye gidecek, bakım sürmeli” diyor. Burada tartılacak noktalar şunlar: çocuk yaş günü sonrası ergin olacağı için velayet bitmiş olacak, iştirak nafakası da kural olarak bu tarihte sona erecek. Ancak çocuk eğitim hayatına devam edecekse 328. maddenin ikinci fıkrası uyarınca bakım borcu eğitim süresince devam edebilir; bunu annenin değil, ergin çocuğun kendi adına açacağı dava ile istemesi gerekir. Bu borcun miktarı ve süresi, babanın ve annenin durumuna göre ayrıca değerlendirilir. Bu örnek bir sonucu önceden söylemez; dosyadaki gerçek verilere göre hesap değişir.

Sık yapılan hatalar

Birinci hata, velayetin bitişini nafakanın bitişiyle karıştırmak. İkinci hata, çocuk on sekizini doldurunca kişisel ilişki düzeninin de “bittiğini” sanmak; kişisel ilişki velayeti olmayan ebeveynin çocukla görüşme hakkıdır ve ergin çocuk için artık mahkeme düzenlemesi değil, çocuğun kendi iradesi belirleyicidir. Üçüncü hata, kısıtlama kararı almadan engelli bir ergin çocuk için “velayet sürüyor” varsaymak. Bu durumda bankada, tapuda ya da sağlık kurumunda çocuk adına işlem yaparken ebeveynin yetkisi sorgulanabilir. Dördüncü hata, çocuğun mal varlığının devrini unutmak; ergin çocuk hesap isteme hakkını kullanabilir.

Bir de evlilik yoluyla erginlik konusunda sıkça karşılaşılan kafa karışıklığı var: dini nikâh çocuğu ergin yapmaz. Burada kastedilen, evlendirme memuru önünde yapılan resmî evlenmedir. Dini nikâhın sonuçları için dini nikâh ve hukuki sonuçları makalesine bakılabilir.

Velayet bitmeden önce neler sorulabilir?

Çocuğunuz on sekiz yaşına yaklaşıyorsa kendinize şu soruları sormanız işe yarar: Çocuğun adına açılmış hesap, edinilmiş taşınmaz ya da başka bir mal var mı? Kısıtlama gerektirecek bir sağlık durumu var mı? Eğitim devam edecekse bakım yükümlülüğü hangi koşulda sürecek? Boşanma ilamında nafaka çocuğun erginliğine bağlanmış mı, yoksa “eğitim süresince” gibi bir ifade mi var? Bu soruların cevabı dosyanızdaki ilamın içeriğine göre değişir.

Yaş günü yaklaşırken hangi belgeleri toparlamak gerekir?

Çocuğun on sekiz yaşına girmesi, birçok ebeveyn için yalnızca takvimde bir tarih gibi görünür; oysa pratikte bir dizi işlem aynı döneme denk gelir. Önce boşanma ilamını ve kesinleşme şerhini bulun. İlamda nafakanın başlangıç ve bitiş koşulları nasıl yazılmış, çocuğun eğitimine ilişkin özel bir hüküm var mı, bunlara bakın. Ardından çocuğun adına açılmış banka hesabı, tapu kaydı, sigorta ya da yatırım varsa bunların dökümünü çıkarın; velayet sona erince bunların hesabıyla birlikte çocuğa devri gündeme gelecektir (TMK m. 362).

Çocuğun sağlığına ilişkin belgeler de önemlidir. Süreğen bir hastalık, zihinsel ya da bedensel bir engel söz konusuysa doktor raporları, hastane kayıtları ve eğitim kurumunun yazıları kısıtlama davasında kullanılır. Bu davayı yaşın dolmasından çok önce açmak, çocuk ergin olduğu gün hukuki bir boşluk doğmasını engeller. Kısıtlamanın hangi hâllerde gerektiğini ve vasinin rolünü vesayet ve vasi atanması yazısında anlattık.

Eğitim sürecindeki çocuk için öğrenci belgesi, kayıt yenileme yazısı ve eğitim giderlerini gösteren belgeler, bakım yükümlülüğünün sürdüğünü ortaya koymak açısından yararlıdır (TMK m. 328/2). Bir de çocuğun sağlık sigortası ve yetim aylığı gibi sosyal güvenlik boyutu var; bunlar velayetin bitişiyle değil, çocuğun yaşı ve öğrencilik durumuyla ilgili ayrı mevzuata bağlıdır. Sağlık güvencesi konusunu boşanma sonrası çocuğun sağlık güvencesi yazısında ele alıyoruz.

Son olarak çocukla ilişkiyi düşünmek gerekir. Velayet bittiğinde mahkeme tarafından düzenlenmiş kişisel ilişki kararı da anlamını yitirir; çocuk ergin olarak kiminle, ne sıklıkla görüşeceğine kendisi karar verir. Bu geçişi çocukla konuşarak, tehdit ya da koz olarak kullanmadan yönetmek hem ilişkinin geleceği hem de olası uyuşmazlıkların önlenmesi bakımından yararlıdır.

Kendi dosyanız için nereden başlamalısınız?

Velayetin bitişi kanun metninde açık görünse de uygulamada nafaka, mal devri, kısıtlama ve eğitim gibi başlıklarla iç içe geçiyor. Kendi durumunuzu telefonla arayarak ya da WhatsApp’tan yazarak anlatabilirsiniz; ilamınızı ve çocuğun yaşına ilişkin belgeleri birlikte değerlendirmek mümkün olur. İletişim sayfasından ulaşabilir, genel çerçeve için aile hukuku sayfasını inceleyebilirsiniz. Velayetin kaldırılması gibi farklı bir durumla karşı karşıyaysanız velayetin kaldırılması davası makalesi de yararlı olacaktır.