Boşandıktan Sonra Nafaka veya Tazminat Borçlusu Malını Devrederse Tasarrufun İptali Davası Açılır mı?

Nafaka ya da tazminat alacaklısı olduğunuz için icra dairesine başvurmuş, ama borçlunun adına hiçbir mal bulunmadığını öğrenmişsiniz. Üstelik borçlunun bir süre önce evini, arabasını ya da arsasını babasına, kardeşine, yeni eşine devrettiğini fark etmişsiniz. Mal kaçırılmış gibi görünüyor ve alacağınız boşa gidiyor. Hukuk bu duruma karşı bir yol sunar: tasarrufun iptali davası. Bu dava, devri yapılmamış sayarak malı alacağınızın tahsili için haciz edilebilir hâle getirmeyi amaçlar. Ancak dava açmak için bazı şartların sağlanması gerekir ve bunların başında aciz belgesi gelir.

Tasarrufun iptali davası nedir?

İcra ve İflas Kanunu’nda “iptal davası” olarak geçen bu dava, borçlunun alacaklıdan mal kaçırmak amacıyla yaptığı bazı işlemlerin alacaklı bakımından geçersiz sayılmasını sağlar. İİK m. 277’ye göre iptal davasından maksat, 278, 279 ve 280. maddelerde yazılı tasarrufların butlanına hükmettirmektir. “Butlan” burada, işlemin alacaklıya karşı hükümsüz sayılması anlamına gelir.

Bu dava, borçlunun sattığı ya da bağışladığı malı geri alıp kendinize vermenizi sağlamaz. Davanın sonucu, malın borçlunun malı gibi haczedilebilmesidir. Yani devir hâlâ geçerli kalır, ama sizin alacağınız bakımından yok sayılır. İşte bu yüzden dava, kâğıt üzerinde “devir” olmuş bir malı tahsile açar.

Dava kimler tarafından açılabilir? Aciz belgesi şartı

İİK m. 277’ye göre iptal davasını elinde geçici veya kesin aciz belgesi bulunan her alacaklı açabilir. Aciz belgesi, icra takibinde borçlunun haczedilebilir malı bulunmadığını ya da malının alacağı karşılamadığını gösteren belgedir.

Burada iki belge türü vardır. İİK m. 105’e göre haczi kabil mal bulunmazsa düzenlenen haciz tutanağı, aciz belgesi hükmündedir. Haczedilen malların değeri alacağı karşılamayacak düzeydeyse tutanak, geçici aciz belgesi yerine geçerek alacaklıya 277. maddede yazılı hakları verir. Kesin aciz belgesi ise İİK m. 143’e göre, alacaklı alacağının tamamını alamamışsa ve gerekli şartlar yerine gelmişse icra dairesi tarafından düzenlenir. Maddeye göre alacaklı bu belgeyi aldığı tarihten bir sene içinde takibe teşebbüs ederse yeniden ödeme emri tebliğine gerek yoktur.

Pratik sonuç şudur: Nafaka veya tazminat alacağınız için önce icra takibi yapılmış, borçlunun malı aranmış ve sonuçta alacağınız karşılanmamış olmalıdır. Aciz belgesi olmadan açılan dava, kanunun aradığı şartı yerine getirmez. Nafaka icra takibinin nasıl yürütüldüğü için nafaka ilamlı icra takibi belgeleri ve tazminat ile nafaka alacağının tahsili yazılarına bakabilirsiniz.

Hangi tasarruflar iptal edilebilir?

Kanun üç ana kategori düzenler.

Birincisi ivazsız tasarruflardır, yani karşılıksız yapılan işlemler. İİK m. 278’e göre alışılmış hediyeler dışında, geçici veya kesin aciz belgesinin ya da aciz belgesi niteliğindeki haciz tutanağının düzenlendiği veya iflasın açıldığı tarihten önceki bir yıl içinde yapılan bütün bağışlamalar ve ivazsız tasarruflar iptale tabidir. Aynı maddede bağışlama sayılan bazı işlemler sıralanır; örneğin altsoy ve üstsoy, üçüncü derece dâhil kan hısımları, son bir yıl içinde evlilik birliği sona ermiş olsa bile eşi ve üçüncü derece dâhil kayın hısımları arasında yapılan tasarruflar, gerçek değerine uygun ivazlı olduğu ispatlanmadıkça bağışlama sayılır.

İkincisi, borçlunun borcunu ödemeyen bir hâlde iken yaptığı ve İİK m. 279’da sayılan işlemlerdir: mevcut bir borcu temin için yapılan rehinler, para veya mutat ödeme vasıtalarından başka bir yolla yapılan ödemeler, vadesi gelmemiş borç için yapılan ödemeler gibi. Bunlar hacizden veya mal bulunmaması sebebiyle acizden ya da iflasın açılmasından evvelki bir sene içinde yapılmışsa batıldır.

Üçüncüsü, zarar verme kastıyla yapılan işlemlerdir. İİK m. 280’e göre malvarlığı borçlarına yetmeyen borçlunun alacaklılarına zarar verme kastıyla yaptığı tüm işlemler, borçlunun mali durumunun ve zarar verme kastının işlemin diğer tarafınca bilindiği veya bilinmesini gerektiren açık emarelerin bulunduğu hâllerde iptal edilebilir. Şu kadar ki, işlemin gerçekleştiği tarihten itibaren beş yıl içinde borçlu aleyhine haciz veya iflas yoluyla takipte bulunulmuş olmalıdır. Üçüncü şahıs borçlunun karısı veya kocası, altsoy veya üstsoyu ile üçüncü dereceye kadar kan ve sıhri hısımları, evlat edineni veya evlatlığı ise borçlunun durumunu bildiği farz olunur; bunun aksini üçüncü şahıs ispat edebilir.

Eski eşe yapılan devirlerde özel durum

Boşanma bağlamında İİK m. 278’in bir ifadesi dikkat çeker: “son bir yıl içinde evlilik birliği sona ermiş olsa bile eşi”. Yani borçlu malını yeni eşine ya da evliliği son bir yıl içinde sona eren bir eşine devrettiyse, bu işlem gerçek değerine uygun karşılıkla yapıldığı ispatlanmadıkça bağışlama sayılır. Kanun metni, evlilik birliği son bir yıl içinde sona ermiş olsa bile eşle yapılan tasarrufları aynı kurala bağlar.

Bu, ispat yükünü ters çevirir: devrin gerçek değerine uygun bir karşılıkla yapıldığını ispat etmek, malı alan tarafa düşer. Böylece borçlu ile eski eşi, görünürde alım satım yapmış olsalar bile ödemenin gerçekte yapıldığını ispatlamak zorunda kalabilir.

Nafaka ve tazminat alacağıyla ilgili noktalar

Nafaka ya da tazminat alacaklıları için bu dava şu açıdan önemlidir: borçlunun malı yoksa nafaka alacağınızın tahsili zorlaşır; tasarrufun iptali davası bu açığı kapatabilir.

Türk Medeni Kanunu m. 174 maddî tazminat ve manevî tazminatı, m. 175 yoksulluk nafakasını düzenler; tazminat ve nafakanın toptan ya da irat biçiminde ödenmesi ise m. 176’dadır. Bu alacaklar ilamla belirlenir ve icra yoluyla takip edilir. İlamlı bir alacağınız varsa, borçlunun mal kaçırması ihtimaline karşı haciz ve takip işlemlerini zamanında yürütmek iptal davasının zeminini oluşturur. Borçlunun araç ve taşınmazlarına haciz konusunda nafaka borçlusunun araç ve taşınmaz haczi yazısına, gelirini gizleme sorunu için nafaka borçlusunun gelirini gizlemesi yazısına bakabilirsiniz.

Dava nasıl yürür, kime karşı açılır?

İİK m. 281’e göre mahkeme iptal davalarını basit yargılama usulü ile görüp hükme bağlar. Hâkim, iptale tabi tasarrufların konusu olan mallar hakkında alacaklının talebi üzerine ihtiyati haciz kararı verebilir; teminatın gerekliliği ve miktarı mahkemece takdir edilir. Davalılardan biri davacının alacağını öderse dava reddolunur.

İptal davası borçlu ve borçlu ile hukuki muamelede bulunan veya borçlu tarafından kendilerine ödeme yapılan kimseler ile bunların mirasçıları aleyhine açılır; kötü niyet sahibi üçüncü şahıslar aleyhine de açılabilir. İyi niyetli üçüncü şahısların hakları ihlal edilmez (İİK m. 282). Davacı, iptal davası sabit olduğu takdirde dava konusu mal üzerinde cebri icra yoluyla hakkını almak yetkisini elde eder; konu taşınmazsa, davalı üçüncü şahıs üzerindeki kaydın düzeltilmesine gerek kalmadan taşınmazın haciz ve satışını isteyebilir (İİK m. 283).

Süre konusunda İİK m. 284 çok açıktır: iptal davası hakkı, batıl tasarrufun vukuu tarihinden itibaren beş sene geçmekle düşer. Bu, hak düşürücü bir süredir. Yani devir üzerinden beş yıl geçmişse, aciz belgeniz olsa bile dava hakkınız düşmüştür.

Varsayımsal bir örnek

Varsayımsal bir örnek düşünelim: Bir kadın, boşanma kararıyla bağlanan nafaka alacağı için icra takibi başlatıyor. Borçlu üzerine kayıtlı mal bulunmadığı için icra dairesi haciz tutanağı düzenliyor. Kadın öğreniyor ki, borçlu boşanma kesinleşmeden altı ay önce tek taşınmazını kardeşine devretmiş.

Hangi noktalar incelenir? Devir tarihi ile aciz belgesi (haciz tutanağı) tarihi arasındaki süre bir yıldan kısa mı? Devir karşılıksız mı yoksa gerçek değerine yakın bir bedelle mi yapıldı? Kardeşin borçlunun durumunu bildiği farz edilir mi? Alacaklının takibi işlemin yapıldığı tarihten itibaren beş yıl içinde başlamış mı? Bu soruların cevapları davanın şansını belirler. Burada kesin bir sonuç öngörmek mümkün değildir.

Sık yapılan hatalar

Birinci hata, aciz belgesi almadan dava açmaktır. İkinci hata, süreleri karıştırmaktır: bir yıllık süre bağışlamalar için, beş yıllık süre zarar verme kastıyla yapılan işlemler ve dava hakkı için geçerlidir. Üçüncü hata, devri tek başına suç saymak ve iptal davasıyla ceza davasını birbirine karıştırmaktır; iptal davası medeni hukuk alanında bir tahsil aracıdır.

Dördüncü hata, takibi geciktirmektir. Haciz yapılmamışsa borçlunun malvarlığı hakkında bilgi toplamak ve takibi derhâl başlatmak gerekir. Nafaka alacağında güvence konusunda nafaka güvence gösterilmesi yazısı da yardımcı olabilir.

İptal davasından sonra alacaklının hakkı

Dava kazanıldığında ne olacağı, İİK m. 283’te anlatılır. Davacı, dava konusu mal üzerinde cebri icra yoluyla hakkını alma yetkisini elde eder. Dava, üçüncü şahsın elinden çıkmış malların yerine geçen değere ilişkinse, üçüncü şahıs bu değerler oranında nakden tazmine mahkûm edilir; ancak davacının alacağından fazla olmamak üzere. Kendisine bağış yapılan iyi niyetliyse yalnızca dava zamanında elinde bulunan miktarı geri vermek zorundadır.

Dava sürerken malın başkasına devredilip işin daha da karmaşıklaşmasını önlemek için ihtiyati haciz imkânı vardır (İİK m. 281). Teminatın gerekliliği ve miktarı mahkemece takdir edilir. Davalılardan biri davacının alacağını öderse dava reddolunur; yani iptal davası, aynı zamanda alacağın tahsili için bir baskı aracı olarak da işlev görür.

Dava öncesi hangi belgeler toplanmalı?

İptal davasına hazırlanırken şu belgeler gerekir: nafaka veya tazminat ilamı ve kesinleşme şerhi, icra dosyası ve aciz belgesi ya da aciz belgesi niteliğindeki haciz tutanağı, devredilen malın tapu veya tescil kaydı ile devir tarihini ve karşılığı gösteren evrak. Devrin kime yapıldığı, borçluyla ilişkisi ve devir bedelinin gerçekten ödenip ödenmediğini gösteren banka kayıtları da dosyanın önemli parçalarıdır. Belgeler eksikse tapu müdürlüğünden ve icra dairesinden bilgi talep edilebilir.

Mal kaçırıldığını düşünüyorsanız

Devrin tarihi, karşılığı, kime yapıldığı ve aciz belgenizin durumu birlikte değerlendirilmeden dava açılması doğru olmaz. Elinizdeki belgelerle durumu anlatmak için telefonla arayabilir ya da WhatsApp üzerinden yazabilirsiniz; iletişim sayfasında bilgiler yer alıyor. Aile hukukunda diğer konular için aile hukuku sayfasına bakabilirsiniz.