Boşanma Davası Sürerken Çocuğun Okul ve Sağlık Kararlarını Kim Verir?

Boşanma davası açıldığında çocuğun hayatı durmaz. Okul servisi, karne, grip, diş kontrolü, ek ders, yaz kampı, hatta bir ameliyat kararı gündeme gelir. Bu kararları kimin vereceği, çoğu zaman davanın en gündelik ve en sık tartışılan konusudur. Kısa cevap: dava açılmış olması velayeti kendiliğinden bölmez. Mahkeme geçici bir düzen kurana kadar kararlar, çocuğun menfaati gözetilerek ana ve babanın birlikte alması gereken kararlardır.

Velayet dava açılınca ne olur?

Türk Medeni Kanunu’na göre evlilik devam ettiği sürece ana ve baba velayeti birlikte kullanır. Ortak hayata son verilmiş ya da ayrılık hâli gerçekleşmişse hâkim, velayeti eşlerden birine verebilir. Boşanmada velayet, çocuk kendisine bırakılan tarafa aittir (TMK m. 336).

Bu hükmün pratik anlamı şudur. Dava açıldığı gün velayet değişmez. Eşlerden biri evi terk etmiş olsa bile, kendisine velayet verilmediği sürece diğer eşin tek başına karar verme yetkisi doğmaz. Dava boyunca hâkim, geçici bir önlem olarak çocuğun kimin yanında kalacağını belirleyebilir. Bu geçici düzen kurulduğunda gündelik kararları fiilen çocuğun yanında kalan ebeveyn yürütür; yine de büyük kararlar için diğer ebeveynin bilgisi ve katılımı korunmalıdır. Geçici velayetin nasıl alındığı için boşanma davasında çocuk için geçici velayet kararı yazısına göz atabilirsiniz.

Kanun hangi kararlardan söz ediyor?

Kanun, “okul kararları şöyle, sağlık kararları böyle” diye bir sayım yapmaz. Çerçeve genel ve ilke biçimindedir.

Ana ve baba, çocuğun bakım ve eğitimi konusunda onun menfaatini göz önünde tutarak gerekli kararları alır ve uygular. Çocuk, olgunluğu ölçüsünde hayatını düzenleme olanağını bulur ve önemli konularda düşüncesi olabildiğince göz önünde tutulur (TMK m. 339). Eğitim açısından, ana ve baba çocuğu olanaklarına göre eğitir; onun bedensel, zihinsel, ruhsal, ahlaki ve toplumsal gelişimini sağlar ve korur (TMK m. 340). Dinî eğitimi belirleme hakkı ise ana ve babaya aittir (TMK m. 341).

Ana ve baba, velayetleri çerçevesinde üçüncü kişilere karşı çocuklarının yasal temsilcisidir. İyi niyetli üçüncü kişiler, eşlerden her birinin diğerinin rızasıyla işlem yaptığını varsayabilir (TMK m. 342). Bu hüküm sayesinde okul müdürlüğü, hastane ya da kurs yönetimi, bir ebeveynin imzasıyla işlem yapabilir; fakat bu, diğer ebeveynin itirazını ortadan kaldırmaz. İşlem hukuken yapılmış olsa da iç ilişkide uyuşmazlık sürebilir.

Günlük karar mı, önemli karar mı?

Kanun bu ayrımı yapmasa da, pratikte iki kategoriyi ayırmak işe yarar.

Günlük kararlar: Çocuğun hangi gün okula gideceği, ev ödevinin takibi, hafif bir hastalıkta doktora götürülmesi, akşam yemeği saati ve uyku düzeni gibi konular çocuğun fiilen yanında bulunan ebeveynin yönetiminde yürür. Bu konuları her seferinde diğer ebeveynle görüşmek mümkün de değildir, gerekli de değildir.

Önemli kararlar: Okul değiştirmek, özel okula geçmek, ciddi tedavi ya da ameliyat, uzun süreli ilaç tedavisi, yurt dışında eğitim, dinî eğitimde esaslı bir tercih gibi çocuğun hayatının yönünü etkileyen konular bu kategoridedir. Çocuğun hayatı üzerinde kalıcı etkisi olan kararlarda diğer ebeveynin bilgisi ve görüşü alınmadan hareket edilmesi, sonradan “tek başına karar verdi” iddiasını gündeme getirir.

Bu bir kanun sayımı değil, uygulamayı sadeleştiren bir okuma biçimidir. Hâkim her somut olayda çocuğun menfaatine bakar. Okul seçimi uyuşmazlığının ayrıntıları için çocuğun okul seçimi ve ebeveyn anlaşmazlığı yazısı yol gösterici olur.

Anlaşamazsanız hâkim nasıl devreye girer?

Dava devam ederken eşler çocuğun bir konusunda anlaşamıyorsa iki yol açıktır.

Birincisi, davayı gören mahkemeden geçici önlem istemektir. Hâkim, davanın devamı süresince çocukların bakım ve korunmasına ilişkin gerekli geçici önlemleri alır (TMK m. 169). Dilekçede “çocuk X okuluna kayıt olacak, Y ise buna itiraz ediyor; geçici olarak şu karar verilsin” biçiminde somut bir talep bildirmek, hâkimin işini kolaylaştırır. İkincisi, çocuğun menfaati ya da gelişimi tehlikeye düşmüşse hâkimin çocuğun korunması için uygun önlemleri alabilmesidir (TMK m. 346). Bu hüküm sıradan her anlaşmazlık için değil, çocuğun menfaati ve gelişmesi tehlikeye düştüğünde ve ana baba duruma çare bulamadığında ya da buna güçleri yetmediğinde işler.

Bir işte ana ya da babanın menfaati ile çocuğun menfaati çatışıyorsa, vesayet makamı çocuk için temsil kayyımı atayabilir (TMK m. 426). Bu konunun ayrıntıları aile davalarında çocuk için kayyım atanması yazısında yer alır.

Okul kararlarında pratik yaklaşım

Okul uyuşmazlıklarında tarafların en sık düştüğü tuzak, “çocuk benimle yaşıyor, istediğimi yaparım” düşüncesidir. Oysa geçici velayet size verilmemişse, çocuğun yanında kalmak okul değişikliği konusunda tek yetki sahibi olmak anlamına gelmez. Bir okul değişikliği düşünüyorsanız şu adımları izleyin:

1. Gerekçenizi yazılı bir mesajla diğer ebeveyne iletin (mevcut okuldaki sorun, taşınma, çocuğun eğilimi gibi).
2. Diğer ebeveyne yanıt vermesi için makul bir süre tanıyın.
3. Yanıt alamazsanız ya da itiraz gelirse, davadaki mahkemeye geçici önlem talebiyle başvurun.
4. Okul kaydını mahkeme kararı ya da yazılı uzlaşma elde etmeden tamamlamayın.

Çocuğun okula devamının kesintiye uğramaması önemli bir gözetim noktasıdır. Eğitim yılının ortasında yapılan tek taraflı bir değişiklik, çocuğun yararı bakımından sorgulanır.

Sağlık kararlarında pratik yaklaşım

Sağlıkta durum biraz farklıdır. Acil müdahaleyi bekletmek çocuğa zarar verebilir; bu nedenle acil durumda gecikmeden tedavi yaptırılır, diğer ebeveyn en kısa sürede bilgilendirilir. Planlı bir tedavi, ameliyat ya da uzun süreli bir ilaç kullanımı söz konusuysa, doktor raporlarını diğer ebeveynle paylaşmak ve onun görüşünü almak, olası bir uyuşmazlıkta sizi korur. Diğer ebeveynin makul bir gerekçe göstermeden tedaviye engel olması hâlinde, hâkimden geçici bir önlem istenebilir. Sağlık kayıtlarının, hastane randevularının ve doktor yazışmalarının düzenli saklanması hem çocuğun bakımının izlenmesine hem de dosyada ilginin ispatına yardım eder. İspat kuralları için boşanma davasında ispat yükü ve deliller yazısına bakabilirsiniz.

Çocuğun kendi sözü ne ağırlıkta?

Kararların merkezinde çocuk vardır, ama karar verici çocuk değildir. Kanun, çocuğa olgunluğu ölçüsünde hayatını düzenleme olanağı tanınmasını ve önemli konularda düşüncesinin olabildiğince göz önünde tutulmasını ister (TMK m. 339). On altı yaşında bir gencin hangi alana yöneleceği konusundaki isteği ile beş yaşındaki bir çocuğun bir okuldan hoşlanmaması aynı ağırlıkta tartılmaz. Hâkim çocuğun görüşünü öğrenmek için gerektiğinde bir uzmanın gözleminden yararlanabilir; yöntemi çocuğun yaşı ve olgunluğu belirler. Çocuğa kimin ne dediğini sonradan hatırlayabilecek şekilde tutanak ya da yazışma düzenini korumak, yönlendirme iddialarının önüne geçer.

Ebeveynlerin çocuğa “babanla/annenle yaşamak istiyorsan şu okula gideceksin” gibi pazarlıklar sunması da hâkimin dikkatinden kaçmaz. Çocuğun yararı kararın ölçüsüdür; çocuğu kazanma çabası değil.

Karar alınırken diğer ebeveyni bilgilendirme düzeni

Dava sürerken ebeveynler arasında konuşma neredeyse kopmuş olabilir. Böyle durumda iletişimi tek bir kanala indirmek, hem sizi hem çocuğu korur. Kısa, olgusal ve yazılı mesajlar bu iş için uygundur: “Karne bu hafta çıktı, ekte gönderiyorum”, “Doktor kontrolü cuma saat on dörtte, rapor sonuçlarını ilettim” gibi. Duygusal suçlamaların mesajlara taşınması, hem çocuğun menfaatini hem de sizin dosyadaki konumunuzu zayıflatır. Yazışmalar ileride kusur ve çocuğa ilgi tartışmalarında delil olarak kullanılabileceğinden, tarafsız bir dil tutmak sizin yararınızadır. Mesajların delil sayılma koşulları için boşanmada mesaj ve ses kaydı delil olur mu yazısına bakabilirsiniz.

Burada ince bir denge vardır. Diğer ebeveyni her konuda onay makamı haline getirmek de çocuğun günlük düzenini tıkar. Önemli kararlar için bilgi vermek ve görüş sormak, günlük kararlar için yalnızca gerektiğinde bilgilendirmek makul bir ölçüdür.

Varsayımsal bir örnek

Varsayımsal bir örnek düşünelim: Dava sırasında çocuk annenin yanında kalıyor ve anne, çocuğun bulunduğu mahalleden uzaktaki bir özel okula geçirilmesini istiyor. Baba bu değişikliğe karşı çıkıyor, çünkü ek masrafı karşılayacak durumda değil ve çocuğun arkadaş çevresinden kopacağını düşünüyor.

Hâkim bu dosyada okulun çocuğa sağlayacağı yararı, ulaşım süresini, ekonomik yükü, babanın görüşme düzenine etkisini ve çocuğun görüşünü birlikte tartar. Annenin gerekçesi çocuğun eğitimine dayanıyorsa güçlenir; babanın itirazı yalnızca masraf kaygısına dayanıyorsa zayıflayabilir. Ancak bu, sonucu söyleyen bir tahmin değildir; tartılan etkenleri göstermek içindir. İki tarafın da çocuğun yararı üzerinden konuşması, mahkemede daha sağlam bir pozisyon oluşturur.

Sık yapılan hatalar

Bu konuda sık görülen yanlışlar şunlardır:

• Diğer ebeveynin bilgisini kesmek: Okul ve doktor bilgilerini paylaşmamak, çocuğun işlerini tek başına yürüttüğünüz izlenimini verir; bu izlenim sonradan iş birliği yapmayan taraf olarak değerlendirilebilir.
• Çocuğu karar mekanizmasının ortasına koymak: “Okuldan ayrılmak ister misin” gibi sorular çocuğu eşler arasındaki çekişmenin parçası yapar. Düşünceler dinlenmeli, fakat sorumluluk çocuğa yüklenmemelidir.
• Yazışmaları dağınık bırakmak: Okul, doktor ve diğer ebeveynle yapılan yazışmaların kayıtlı tutulmaması, ihtiyaç anında delil sorununa yol açar.
• Geçici karar yokken tek taraflı davranmak: Mahkemeden geçici düzen istemek yerine kendi kararını uygulamak, tek taraflı hareket olarak yorumlanır.
• Çocuk adına işlemleri yetki sınırını aşarak yapmak: Üçüncü kişilere karşı imza yetkisi olması, iç ilişkide diğer ebeveynin rızası aranmayacağı anlamına gelmez.

Kendi dosyanız için

Çocukla ilgili karar süreçleri, dosyaya göre çok değişir: çocuğun yaşı, geçici velayet kararının bulunup bulunmaması, ebeveynlerin iletişim düzeyi ve anlaşmazlığın niteliği sonucu belirler. Kendi durumunuzu telefonla arayarak ya da WhatsApp’tan yazarak anlatabilirsiniz; iletişim sayfasında gerekli bilgiler yer alıyor. Büronun çalıştığı alanı görmek için aile hukuku sayfasına, ortak velayetin nasıl işlediğini merak ediyorsanız ortak velayet yazısına bakabilirsiniz.