Boşanma Davasında Ara Karar Nedir, Hangi Ara Kararlar Verilir?

Duruşmadan çıktığınızda elinizde genellikle bir “karar” yoktur; ama hâkim kâtibe birçok cümle yazdırmıştır: bilirkişi atandı, şu belge istendi, bir sonraki duruşma şu tarihte. Bunlar boşanma davasını bitirmez; fakat davanın yönünü, hızını ve hatta sonucunu etkiler. Hukukta bunlara ara karar denir. Bir ara kararı kaçırmak veya yanlış anlamak, davanın sonunda hak kaybına yol açabilir.

Ara karar tam olarak nedir?

Kanun “ara karar” sözcüğünü bir tanımla açıklamaz; ancak ara kararın nasıl kaydedildiğini düzenler. Duruşma tutanağına mutlak olarak yazılması gereken hususlar arasında ara kararlar ve hükmün sonucu da sayılmıştır (HMK m. 154/3-ğ). Hukuk dilinde ara karar, davayı sona erdirmeyen, yargılamanın yürütülmesine ilişkin kararlardır. Nihai karar ise davayı bitiren, taleplere cevap veren karardır.

Tutanağın hukuki önemi büyüktür: ön inceleme, tahkikat ve yargılama işlemleri ancak tutanakla ispat olunabilir (HMK m. 156). Yani duruşmada hâkimin sözlü olarak söylediği bir şey tutanağa geçmediyse, ileride “o gün şöyle denmişti” demek zordur. Tutanak, hâkim ve zabıt kâtibi tarafından derhâl imzalanır (HMK m. 155). Tutanağın tamamının veya bir kısmının örnekleri talep hâlinde taraflara verilir (HMK m. 158).

Ön inceleme: ilk ve en önemli ara kararlar

Dilekçelerin karşılıklı verilmesinden sonra ön inceleme yapılır. Mahkeme ön incelemede dava şartlarını ve ilk itirazları inceler, uyuşmazlık konularını belirler, hazırlık işlemleri ile delillerin sunulması ve toplanması için gerekli işlemleri yapar, tarafların serbestçe tasarruf edebileceği davalarda sulhe veya arabuluculuğa teşvik eder (HMK m. 137/1). Ön inceleme tamamlanmadan tahkikata geçilemez ve tahkikat için duruşma günü verilemez (HMK m. 137/2).

Ön inceleme sırasında alınan kararlar tipik ara kararlardır. Örneğin dava şartları ve ilk itirazlar hakkında dosya üzerinden karar verilir (HMK m. 138). Ön inceleme duruşmasında hâkim, tarafların anlaştıkları ve anlaşamadıkları hususları tek tek belirler (HMK m. 140/1). Bu tutanağın altı, duruşmada hazır bulunan taraflarca imzalanır ve tahkikat bu tutanak esas alınarak yürütülür (HMK m. 140/3). Başka bir deyişle ön inceleme tutanağı, davanın haritasıdır: hangi konularda çekişme olduğu burada çizilir. İlk duruşmanın akışını boşanma davasında ilk duruşma nasıl geçer yazımızda anlattık.

Boşanma davalarında önemli bir ayrıntı var: HMK’daki sulh veya arabuluculuğa teşvik hükmü, tarafların serbestçe tasarruf edebileceği davalar için yazılmıştır (HMK m. 137/1). Aile mahkemeleri ise önlerine gelen dava ve işlerin özelliklerine göre esasa girmeden önce eşlerin ve çocukların karşı karşıya oldukları sorunları tespit ederek sulh yoluyla çözümünü teşvik eder; sulh sağlanamazsa yargılamaya devam olunur (4787 sayılı Kanun m. 7). Yani ön incelemedeki bu aşama boşanmada da vardır, ama boşanmanın kendisi hâkimin kararıyla gerçekleşir ve tarafların serbestçe tasarruf edebileceği bir konu değildir.

Boşanma davasında sık karşılaşılan ara kararlar

Dosyaya göre değişmekle birlikte şu ara kararlar sık karşılaşılan türlerdir:

• Eksik tamamlatma: Dava dilekçesinde bazı unsurlar eksikse (örneğin adres, kimlik numarası, talep sonucu, imza), hâkim bir haftalık kesin süre verir; bu süre içinde tamamlanmazsa dava açılmamış sayılır (HMK m. 119/2). Dilekçeye ilişkin ayrıntıyı dilekçe eksikliğini giderme yazımızda bulabilirsiniz.
• Gider avansı: Avansın yeterli olmadığı sonradan anlaşılırsa davacıya iki haftalık kesin süre verilir (HMK m. 120/2). Gider avansının yatırılmış olması dava şartıdır; eksiklik verilen kesin sürede giderilmezse dava usulden reddedilir (HMK m. 114/1-g, 115/2).
• Delil avansı: Taraflardan her biri ikamesini talep ettiği delil için belirlenen avansı verilen kesin süre içinde yatırır; yatırmazsa talep olunan delilin ikamesinden vazgeçmiş sayılır (HMK m. 324/1-2). Boşanma gibi tarafların serbestçe tasarruf edemeyeceği davalarda hâkimin kendiliğinden başvurduğu deliller için HMK m. 325 de gündeme gelebilir. Ayrıntı için delil giderleri avansı yazımıza bakabilirsiniz.
• Belge sunma: Davetiyede, tebliğden itibaren iki haftalık kesin süre içinde dilekçelerde gösterilen belgelerin sunulması gerektiği ve aksi hâlde o delile dayanmaktan vazgeçmiş sayılacağı ihtar edilir (HMK m. 139/ç, m. 140/5).
• Bilirkişi: Hukuk dışı teknik bilgi gerektiren konularda bilirkişi görevlendirilir. Görevlendirme kararında incelemenin sınırları, cevaplanacak sorular ve rapor süresi gösterilir (HMK m. 273).
• Uzman görüşü ve sosyal inceleme: Aile mahkemeleri, uyuşmazlık nedenlerine ilişkin araştırma ve inceleme için psikolog, pedagog ve sosyal çalışmacılardan yararlanır (4787 sayılı Kanun m. 5).
• Geçici önlem: Boşanma davası açılınca hâkim, davanın devamı süresince gerekli olan barınma, geçim, mal yönetimi ve çocukların bakım ve korunmasına ilişkin geçici önlemleri kendiliğinden alır (TMK m. 169).
• Tahkikatın bitişi: Mahkeme delillerin incelenmesinden sonra davanın yeterince aydınlandığını anlarsa tahkikatın bittiğini taraflara bildirir (HMK m. 146).

Süreler: ara kararın görünmeyen tehlikesi

Ara kararların çoğunda bir süre vardır ve kanunda belirlenen süreler kesindir (HMK m. 94/1). Hâkim de tayin ettiği sürenin kesin olduğuna karar verebilir. Bu durumda kesin süreye konu olan işlemi hiçbir duraksamaya yer vermeyecek şekilde açıklar, süreye uyulmamasının hukuki sonuçlarını tutanağa geçirir ve ihtar eder (HMK m. 94/2). Kesin süre içinde yapılması gereken işlemi süresinde yapmayan tarafın o işlemi yapma hakkı ortadan kalkar (HMK m. 94/3).

Kesin olduğu belirtilmeyen süreyi geçirmiş olan taraf yeniden süre isteyebilir; ama bu şekilde verilecek ikinci süre kesindir ve bir daha süre verilemez (HMK m. 94/2). Elde olmayan sebeplerle süre kaçırıldıysa, eski hâle getirme talebi için engelin kalkmasından itibaren iki haftalık süre vardır (HMK m. 95, 96). Bu yollar dar ve istisnaidir.

Pratikte yapılacak iş basittir: tutanak örneğini aldığınız an, içindeki her süreyi tarih olarak takvime yazın.

Duruşmaya katılamazsanız ara kararlar sizi de bağlar

Usulüne uygun davet edilmiş taraflardan biri duruşmaya gelir, diğeri gelmezse, gelen tarafın talebi üzerine yargılamaya gelmeyen tarafın yokluğunda devam edilebilir. Geçerli bir özrü olmaksızın duruşmaya gelmeyen taraf, yokluğunda yapılan işlemlere itiraz edemez (HMK m. 150/2). Davetiyede de bu sonuç ihtar edilir (HMK m. 147/2). Dolayısıyla gelemediğiniz bir duruşmada ara karar verildiyse, tutanağı inceleyip içindeki süreleri ve sorumlulukları hemen öğrenmelisiniz. Gelmemenin sonuçlarını duruşmaya gelmezsem ne olur yazımızda ayrıca anlattık.

Duruşma aralıkları ve ara kararlar

7589 sayılı Kanunla HMK m. 147’ye eklenen fıkra uyarınca duruşmalar arasındaki süre üç aydan daha uzun olamaz. İşin niteliği gereği bilirkişi incelemesinin uzaması veya istinabe yoluyla tahkikat işlemlerinin yürütülmesi gibi zorunlu hâllerde hâkim, gerekçesini belirterek daha uzun bir süre belirleyebilir (HMK m. 147/3). Bilirkişi raporu için verilen süre ise üç ayı geçemez; bilirkişinin talebi üzerine mahkeme gerekçesini göstererek süreyi üç ayı geçmemek üzere uzatabilir (HMK m. 274/1). Bu iki düzenleme, sonraki duruşma gününün neden belirli bir tarihe verildiğini anlamanıza yardımcı olur.

Tutanağı okurken nelere bakmalısınız?

Duruşma tutanağını eline alan biri için dört soru yeterlidir. Kimden ne isteniyor? Tutanaktaki her görev tek bir tarafa ya da ikisine verilmiş olabilir. Ne zamana kadar? Süre gün olarak mı, hafta olarak mı yazılmış, tebliğden mi yoksa duruşma gününden mi başlıyor? Süre kesin mi? Hâkim kesin süre verdiyse bunun sonucunu da tutanağa yazdırmış olmalıdır (HMK m. 94/2). Son olarak, bir sonraki duruşma günü ve saati nedir? Günü not edin; geçerli bir özrü olmadan gelmezseniz yokluğunuzda işlem yapılabilir (HMK m. 147/2).

Tutanakta yanlış veya eksik yazılmış bir beyan görürseniz, bunu hemen hâkime söyleyip düzeltilmesini isteyin. Ön inceleme duruşması tutanağının altı, hazır bulunan taraflarca imzalanır ve tahkikat bu tutanak esas alınarak yürütülür (HMK m. 140/3); tutanak işlemlerin tek ispat aracı olduğundan (HMK m. 156), sonradan düzeltme istemek zorlaşabilir.

Varsayımsal bir örnek

Varsayımsal bir örnek düşünelim: Çekişmeli bir boşanma davasında ön inceleme duruşması yapılıyor. Hâkim tutanağa şunları yazdırıyor: taraflar kusur ve nafaka konusunda anlaşamıyor, davacıdan delil avansı olarak belirli bir tutar iki hafta içinde yatırması isteniyor, tanıklar bir sonraki duruşmaya çağrılıyor, çocuğun durumu için sosyal inceleme yapılması kararlaştırılıyor.

Tarafların bu duruşma sonrasında yapacakları iş listesi kısadır ama kritiktir: avansı süresinde yatırmak, tanıkların bilgilerini bildirmek, tutanağı okuyup eksik veya yanlış yazılan yer varsa hemen belirtmek. Avans süresinde yatırılmazsa ilgili delilin toplanması sorun olabilir. Örnek, mantığı göstermek içindir; gerçek bir dosyada hangi sürenin işlediği tutanaktan okunur.

Ara kararlarda sık yapılan hatalar

Birinci hata, tutanağı okumadan geçmektir. Beyanınızın tutanağa doğru geçip geçmediğini, süreleri ve bir sonraki duruşma tarihini kontrol edin; imzanız istenen bir beyan varsa okumadan imzalamayın. Beyanda bulunana okunmak kaydıyla tutanağa yazılan hususlar vardır (HMK m. 154/3-d).

İkinci hata, ara kararları “geçici, önemsiz” saymaktır. Delil avansı, belge sunma ve süre kararları hak kaybına yol açabilir.

Üçüncü hata, ara karara itiraz yolunun varlığını varsaymaktır. Bütün ara kararlara ayrı bir kanun yolu açık değildir; bu konuyu ara kararlara karşı ne yapılabilir yazımızda anlattık.

Dördüncü hata, ara karar tutanağını avukatınıza göstermeden bir sonraki adıma geçmektir. Avukatla ilişkiyi avukatla çalışmak yazımızda ele aldık.

Ara kararlarla ilgili dosyanız için ne yapabilirsiniz?

Bir ara kararın ağırlığı, çoğu kez içindeki süreden gelir; karar metni kısa olsa bile ardında hak kaybı doğurabilecek bir tarih saklıdır. Bu yüzden duruşmadan çıkar çıkmaz tutanağı okumak, takvime tarih yazmak ve gerekirse avukatınızla birlikte bir kontrol listesi çıkarmak iyi bir alışkanlıktır.

Bir duruşmadan sonra elinizde tutanak veya UYAP özeti varsa, içindeki süreler ve görevler dosyanıza özgüdür. Durumunuzu telefonla arayarak ya da WhatsApp’tan yazarak anlatabilirsiniz; tutanağı birlikte okuyup hangi sürenin ne zaman dolduğunu netleştirebiliriz. İletişim sayfasından ulaşabilir, büronun çalışma alanını aile hukuku sayfasında görebilirsiniz.