Boşanma Davasında Bekletici Mesele Talebi Reddedilirse Süreç Nasıl İlerler?

Boşanma davası sürerken karşı tarafın size açtığı bir ceza davası, çocuğunuzun soybağına ilişkin ayrı bir dava ya da idari bir işlem devam ediyor olabilir. Bu dosyalardan biri boşanma davasının sonucunu etkileyebilecek nitelikteyse, hâkime “önce o davanın bitmesini bekleyin” demek istersiniz. Hukukta buna bekletici mesele, kanundaki adıyla bekletici sorun denir. Hukuk Muhakemeleri Kanunu’na göre, bir davada hüküm verilebilmesi başka bir davaya, idari makamın tespitine veya dava konusuyla ilgili bir hukuki ilişkinin mevcut olup olmadığına kısmen veya tamamen bağlıysa mahkeme yargılamayı bekletebilir (HMK m. 165/1).

Bekletici sorun, ön sorun ve ara karar farkı

Üç kavram sık karıştırılır. Ön sorun, davaya ilişkin olarak yargılama sırasında ortaya çıkan ve aynı dava içinde çözülen bir meseledir; taraf bunu dilekçeyle ya da duruşmada sözlü olarak ileri sürebilir. Hâkim ön sorunu incelemeye değer bulursa belirlediği süre içinde diğer tarafa cevap vermesi için tefhim veya tebliğ eder, taraflar arasında uyuşmazlık varsa gerekirse tarafları dinleyerek karar verir (HMK m. 163 ve 164). Bekletici sorun ise başka bir davanın ya da makamın sonucunu beklemeyi gerektirir. Ara karar ise bu ikisinden bağımsız olarak, yargılamanın yürütülmesine ilişkin her türlü geçici karardır; ayrıntı için boşanma davasında ara kararlar yazısına bakabilirsiniz.

Dolayısıyla “bekletme kararı” da “bekletmeme kararı” da birer ara karardır. Bu önemlidir; çünkü talebiniz reddedildiğinde, bu karara karşı bağımsız bir yol aramanız gerekmez, kanun yolunun ne zaman açılacağına bakarsınız.

Boşanma davasında hangi durumlar gündeme gelir?

Boşanma davasında bekletici sorun talebi çoğunlukla şu durumlarda akla gelir:

• Soybağının reddi davası: Evlilik içinde doğan çocuğun babası kocadır; koca, ana veya çocuk bu karineyi soybağının reddi davasıyla çürütebilir (TMK m. 286). Böyle bir dava sürüyorsa velayet ve iştirak nafakası gibi konular bu sonuca bağlı olabilir. Koca bu davayı doğumu ve baba olmadığını öğrendiği tarihten başlayarak bir yıl içinde açmak zorundadır (TMK m. 289); boşanma davasının sürmesi bu süreyi durdurmaz.
• Ceza davası: Hayata kast, pek kötü davranış veya onur kırıcı davranış sebebiyle boşanma davası açıldığında (TMK m. 162), aynı olay hakkında ceza dosyası da bulunabilir. Ancak ceza davasının her durumda beklenmesi gerekmez. Boşanma davasını ceza davasının sonucunu bekleyerek açmayı düşünüyorsanız dikkat: bu sebeple dava hakkı, sebebin öğrenilmesinden başlayarak altı ay ve her hâlde beş yıl geçmekle düşer (TMK m. 162); ceza yargılaması bu süreyi durdurmaz.
• Evliliğin varlığına veya geçerliliğine ilişkin tartışma: Evliliğin iptali ya da nüfus kaydına ilişkin bir dava, boşanma davasının dayandığı hukuki ilişkiyi etkiliyorsa gündeme gelebilir.

Bunlar örnek niteliğindedir, bir liste değildir. Bekletici sorun, her dosyada aynı sonucu vermez; talep edilen davanın boşanma davasını gerçekten “kısmen veya tamamen bağlayıp bağlamadığı” hâkim tarafından değerlendirilir.

Ceza davası bekletici sorun yapılmak zorunda mı?

Çoğu zaman beklenen soru budur. Hâkim, zarar verenin kusurunun olup olmadığı hakkında karar verirken, ceza hukukunun sorumlulukla ilgili hükümleriyle bağlı olmadığı gibi, ceza hâkimi tarafından verilen beraat kararıyla da bağlı değildir. Aynı şekilde, ceza hâkiminin kusurun değerlendirilmesine ve zararın belirlenmesine ilişkin kararı da hukuk hâkimini bağlamaz (TBK m. 74). Bu hüküm tazminat bağlamında yazılmıştır; boşanma davasında ise kanun, ceza dosyasının otomatik olarak beklenmesini öngörmez, bekletme hâkimin HMK m. 165 uyarınca yapacağı değerlendirmeye bağlıdır. Hâkim, ceza dosyasını getirtip delil olarak değerlendirebilir; başka yerden getirtilmesine karar verilen delillerin getirtilmesi için ilgili makam ve mercilere bildirimde bulunulur (HMK m. 195).

Kanunun bir başka örneği de bu mantığı gösterir: Yemin eda edildikten sonra yalan yere yemin nedeniyle açılan ceza davası, esas dava bakımından bekletici sorun yapılamaz (HMK m. 239). Yani kanun bazı ceza davalarını açıkça bekletici sorun dışında bırakmıştır.

Talep nasıl yapılır ve mahkeme ne yapar?

Bekletici sorun için kanun ayrı bir dilekçe şekli aramaz. Dilekçeyle veya duruşmada sözlü olarak yapılan talep tutanağa geçer. Talebinizde şu üç noktayı netleştirmeniz yararlıdır: Hangi dava ya da makam kararı beklenmeli, bu dava hangi mahkemede ve hangi aşamada, ve neden bu sonuç boşanma davasının hükmünü etkiliyor.

Mahkeme talebi kabul ederse yargılama o davanın sonuçlanmasına veya idari makamın kararına kadar bekletilir (HMK m. 165/1). Bir davanın incelenmesi ve sonuçlandırılması başka bir davanın veya idari makamın çözümüne bağlıysa mahkeme, ilgili tarafa görevli mahkemeye veya idari makama başvurması için uygun bir süre verir. Bu süre içinde başvurulmazsa ilgili taraf bu husustaki iddiasından vazgeçmiş sayılır ve esas dava hakkında karar verilir (HMK m. 165/2). Bu hüküm, diğer mercie başvurma yükünün ilgili tarafta olduğunu ve verilen süreye uyulması gerektiğini gösterir.

Talep reddedilirse ne olur?

Hâkim bekletici sorun talebini reddederse yargılama normal akışında devam eder. Bu bir ara karardır. İlk derece mahkemelerinin kararlarından, istinaf yoluna kural olarak nihai kararlara ve ihtiyati tedbir ve haciz taleplerinin reddi gibi belirli kararlara karşı başvurulabilir (HMK m. 341/1). Bekletici sorun talebinin reddi bu sayılanlar arasında olmadığı için, ayrı bir kanun yolu yoktur. Bu karardan memnun değilseniz, itirazınızı nihai karara karşı vereceğiniz istinaf dilekçesinde ileri sürebilirsiniz. İstinaf süresi, ilamın usulen taraflardan her birine tebliğinden itibaren iki haftadır (HMK m. 345).

Bu arada yargılama durmaz. Tahkikat sürer, tanıklar dinlenir, bilirkişi raporları alınır. Eğer bekletici sorun yapmanızı istediğiniz davada olumlu bir gelişme olursa, o sonucu yeni bir delil olarak dosyaya sunmanız mümkündür; tahkikatın nasıl ilerlediğini boşanma davasında tahkikat aşaması yazısında anlattık.

Hâkim hangi ölçütle karar verir?

Kanun metni iki unsur arar. Birincisi, boşanma davasında verilecek hükmün diğer davaya, idari makamın tespitine veya bir hukuki ilişkinin varlığına bağlı olmasıdır. İkincisi, bu bağlılığın kısmen veya tamamen bulunmasıdır (HMK m. 165/1). “Aynı olaydan doğmak” ya da “aynı eşler arasında olmak” tek başına yeterli değildir; kanun, hükmün gerçekten o sonuca bağlı olmasını ister. Örneğin ceza dosyasındaki fiil, aynı zamanda boşanma sebebi olarak ileri sürülüyorsa, hâkim ceza dosyasındaki delilleri getirtmekle yetinebilir; tazminat yönünden hukuk hâkimi, kusurun değerlendirilmesinde ceza hâkiminin kararıyla bağlı değildir (TBK m. 74).

Hâkim aynı zamanda yargılamanın makul sürede yürütülmesinden de sorumludur (HMK m. 30). Bekletme, süreci uzatan bir araç olduğu için, hâkim talebin davayı geciktirmek amacı taşıyıp taşımadığını da gözetir. Bu nedenle talebi gerekçelendirirken, beklenen davanın hangi aşamada olduğunu, sonucunun ne zaman beklendiğini ve boşanma hükmünü hangi yönden etkileyeceğini somut olarak yazmak yararlıdır.

Ön sorun mu, bekletici sorun mu?

Dosyada tartışılan konunun başka bir mercide çözülmesi gerekiyor mu, yoksa aynı mahkeme kendisi mi çözebilir? Bu ayrım talebinizin nasıl adlandırılacağını belirler. Ön sorun, aynı dava içinde ortaya çıkan ve aynı hâkimin kararla çözdüğü sorundur (HMK m. 163 ve 164). Bekletici sorunda ise karar, başka bir mahkemenin veya idari makamın alacağı karara bağlıdır. Dosyada bu ikisini birbirinden ayırmak, talebinizin doğru şekilde değerlendirilmesini sağlar.

Mahkeme, ilgili tarafa görevli mahkemeye veya idari makama başvurması için uygun bir süre verdiğinde, başvuruyu yaptığınızı mahkemeye göstermeniz yararlı olur. Başvuruyu yapıp sonucu mahkemeye bildirmek, bekletmenin amacına uygun ilerlemesini sağlar. Bu süreçte dosyayı takip etmek ve beklenen davanın sonucunu zamanında sunmak önemlidir; çünkü bekletici sorun yapılan davada yargılamanın devamı, beklenen sonucun mahkemeye ulaşmasına bağlıdır.

Geçici önlemler ne olur?

Davanın bekletilmesi, tarafların hayatındaki geçici düzenlemeleri sona erdirmez. Boşanma davası açılınca hâkim, davanın devamı süresince gerekli olan, özellikle eşlerin barınmasına, geçimine, mal yönetimine ve çocukların bakım ve korunmasına ilişkin geçici önlemleri re’sen alır (TMK m. 169). Bu önlemler dava süresince geçerlidir. Dava bekletilse bile ihtiyaç değiştiğinde yeni bir geçici önlem istenebilir. Geçici önlem kararları için boşanma davasında geçici önlemler yazısı yol gösterir.

Varsayımsal bir örnek

Varsayımsal bir örnek düşünelim: Koca, evlilik içinde doğan çocuk için soybağının reddi davası açmışken boşanma davası da görülüyor. Çocuğun soybağı o dosyada belirlenecek ve bu sonuç boşanma davasındaki velayet ve nafaka kararlarını etkileyecek. Eş, bekletici sorun talebinde bulunuyor. Mahkeme, talebin kabulüne karar verirse boşanma yargılaması babalık davasının sonucuna kadar bekletilebilir. Reddederse yargılama sürer; taraf, nihai karara karşı istinaf dilekçesinde bu hususu ileri sürebilir. İki durumda da çocuğun bakımına ilişkin geçici önlemler güncelliğini korur.

Bekletme kararı ile yargılamanın uzaması

Bekletici sorun yargılamayı beklemeye aldığı için, dava süresi uzar. Bu nedenle talep yapmadan önce faydasını ve süreye etkisini tartmak gerekir. Hâkim ise yargılamanın makul sürede yürütülmesi ödevi (HMK m. 30) çerçevesinde bekletmenin gerçekten gerekli olup olmadığını değerlendirir. Talebin gerekçesi zayıfsa mahkeme reddedebilir; bu durumda yargılama sürer ve talep sahibi, gerekirse nihai karara karşı istinaf yoluna başvurur. Süreler ve kanun yolu için boşanma davasında istinaf süreci yazısına bakabilirsiniz.

Sık yapılan hatalar

• Her dosyayı bekletici sorun sanmak: Aynı olaydan doğan her ceza davası boşanma davasını bekletmez.
• Talebi gerekçesiz yapmak: Hangi sonucun boşanma hükmünü etkilediğini açıkça yazmak gerekir.
• Süreyi kaçırmak: Mahkeme ilgili tarafa başvuru için süre verdiğinde bu süreye uymazsanız iddiadan vazgeçmiş sayılabilirsiniz.
• Reddi son sanmak: Ret kararı nihai karara karşı istinaf dilekçesinde tartışılabilir.

Dosyanız için bekletici sorun gerekir mi?

Bu soru, boşanma dosyasındaki talepler ile diğer dosyanın nasıl bağlandığına göre değişir. Elinizde hangi diğer davalar veya kararlar olduğunu anlatarak büroyu arayabilir ya da WhatsApp’tan yazabilirsiniz. Aile hukuku alanındaki çalışmalarımızı ve randevu bilgilerini iletişim sayfasında bulabilirsiniz.