Birden Çok Küçük Olay Birlikte Değerlendirilerek Boşanmaya Karar Verilir mi?

Boşanma dilekçesini hazırlamaya oturan bir eş sık sık şu çekingenlikle karşılaşır: “Elimde tek bir büyük olay yok. Aylarca süren küçük kırgınlıklar, azarlamalar, soğukluk var. Bunlar mahkeme için yeterli mi?” Kısa cevap şudur: Kanun, boşanma için tek bir ağır olay şartı koymaz. Medeni Kanun’un 166. maddesinin birinci fıkrası, evlilik birliğinin ortak hayatı sürdürmeleri kendilerinden beklenmeyecek derecede temelinden sarsılmasını yeterli sayar. Bu sarsılma, tek bir olaydan da, yıllara yayılmış küçük olayların birikiminden de doğabilir. Asıl mesele, o olayları mahkemeye anlaşılır ve ispatlanabilir biçimde sunabilmektir.

Kanun “toplam” etkiye bakar mı?

Madde 166/1’in cümlesi bir olay listesi değil, bir sonuç tarif eder: evlilik birliği temelinden sarsılmış ve ortak hayat sürdürülemez hâle gelmiş olmalıdır. Kanun bu sonucun hangi olaylarla doğduğunu sınırlamaz. Zina, hayata kast, terk gibi özel sebeplerin her biri ayrı maddede, ayrı şartlarla düzenlenmiştir. Genel sebep ise bu kalıplara girmeyen, ama evliliği fiilen bitiren durumlar için vardır.

Bu yüzden hâkim, olayları tek tek tartıp “bu tek başına yetmez” diyerek çöpe atmak zorunda değildir. Sürekli azarlanmak, harcamalarda söz hakkı tanınmamak, eşin ailesiyle yaşanan gerginlikler, haftalarca konuşmama gibi durumlar tek başına hafif görünebilir. Ama aynı evliliğin içinde, aynı yıllarda yaşandıklarında ortaya çıkan tablo çok daha ağırdır. Medeni Kanun’un 185. maddesi eşlerin birlikte yaşamak, birbirine sadık kalmak ve yardımcı olmak zorunda olduğunu söyler. Küçük olayların toplamı, bu yükümlülüklerin gündelik hayatta nasıl ihmal edildiğini gösteren somut bir resim sunar.

Hâkimin ölçütü hâlâ aynıdır: Ortak hayatın sürdürülmesi bu eşlerden, bu koşullarda beklenebilir mi? Ölçütün ayrıntısını boşanmada sarsılma ölçüsü yazımızda ele aldık; burada olayların nasıl bir araya getirileceğine odaklanıyoruz.

Küçük olaylar nasıl bir bütün oluşturur?

Birikimin ağırlığı, olayların arasındaki bağdan gelir. Şunlara bakılır:

Olaylar aynı yöne mi işaret ediyor? Eşin sürekli küçümsemesi, ardından bunun açık düşmanlığa dönmesi, tutarlı bir çizgi oluşturur. Birbiriyle ilgisiz, yıllara dağılmış tek tük tartışma ise çizgi oluşturmaz.

Olaylar tekrarlanıyor mu? Bir kez yaşanan ve sonra giderilen bir kırgınlık ile üç yıl boyunca her ay yinelenen bir davranış aynı ağırlıkta değildir.

Sorun giderilmeye çalışıldı mı? Uyarılara, aile büyüklerinin araya girmesine, bir uzmana gitme önerisine rağmen davranışın sürmesi, sarsılmanın kalıcı olduğunu gösterir. Medeni Kanun’un 195. maddesi, yükümlülüklerin yerine getirilmemesi hâlinde eşlerin hâkimin müdahalesini isteyebileceğini ve hâkimin eşleri uyarıp uzlaştırmaya çalışabileceğini söyler. Böyle bir girişimin bulunması, ileride anlatacağınız tablonun inandırıcılığını artırabilir, ama zorunlu bir adım değildir.

Evlilik fiilen sürüyor mu? Ayrı odalarda yaşamak, ortak harcamaların bölünmesi, aile içi ilişkilerin kopması, sarsılmayı gösteren yan belirtilerdir.

Hâkim bu soruların cevabını tek bir olayda aramadığı için, dilekçede yalnızca olayları sıralamak yetmez; olayların birbirine nasıl bağlandığını da anlatmanız gerekir.

Dilekçede olaylar nasıl yazılmalı?

Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun 119. maddesi, dava dilekçesinde davacının iddiasının dayanağı olan bütün olayların sıra numarası altında açık özetini ve her olayın hangi delille ispat edileceğini ister. Ayrıca HMK m. 194, tarafların dayandıkları olayları ispata elverişli biçimde somutlaştırmasını ve hangi delilin hangi olayın ispatı için gösterildiğini açıkça belirtmesini zorunlu kılar. “Eşim bana kötü davrandı” cümlesi bu ölçüyü karşılamaz.

Somut bir yazım şöyle olabilir: Olayın yaklaşık tarihi, yeri, kimlerin bulunduğu, ne söylendiği ya da yapıldığı, sonrasında ne olduğu. Her olay ayrı bir numara taşır ve yanına delili yazılır: “tanık A bu olayı görmüştür”, “yazışmalar ekte sunulmuştur” gibi. Dilekçenin son kısmında ise olayların bütününü bağlayan bir paragraf bulunur: Bu olaylar ardı ardına yaşanmış, tekrarlanmış ve evlilik birliğini temelinden sarsmıştır.

Bu konuya özel yazdığımız dilekçede olayları somutlaştırma ve dilekçede nelere dikkat edilmeli yazıları ayrıntıyı verir.

HMK m. 119/2’ye göre kimlik numarası, talep sonucu, imza gibi bazı eksikler için bir haftalık kesin süre verilir; olayların özeti (m. 119/1-e), deliller (m. 119/1-f) ve hukuki sebepler (m. 119/1-g) bu kesin süre kapsamında sayılmamıştır. Bu yüzden olay anlatımını ve delil gösterimini baştan titizlikle kurmak gerekir.

Eski olayların yeri

Genel sebepte, zina veya pek kötü davranıştaki gibi bir dava hakkı düşme süresi bulunmaz. TMK m. 161 ve 162’de, öğrenmeden itibaren altı ay ve her hâlde beş yıl geçmekle dava hakkı düşer; affeden eşin dava hakkı da yoktur. Madde 166’da ise böyle bir süre veya af hükmü yazılı değildir. Dolayısıyla çok eski bir olayı, sarsılma sürecinin bir parçası olarak anlatabilirsiniz.

Uygulamada dikkat edilecek nokta şudur: Eski olay ile bugünkü durum arasında bağ kurulmalıdır. Beş yıl önce yaşanmış, sonrasında barışılıp normal bir evlilik sürdürülmüş bir tartışma, bugünkü sarsılmayı açıklamakta zayıf kalabilir. Aynı davranışın yıllar boyunca sürdüğünü gösteriyorsanız, eski olay güçlü bir halka olur.

Küçük olaylar nasıl ispatlanır?

Boşanmada ispat kuralları sıradan davalardan biraz farklıdır. Hâkim, davanın dayandığı olguların varlığına vicdanen kanaat getirmedikçe bunları ispatlanmış sayamaz; taraflara yemin teklif edemez; tarafların ikrarları hâkimi bağlamaz; deliller serbestçe takdir edilir (TMK m. 184). Yani eşinizin “evet öyle yaptım” demesi tek başına yeterli sayılmaz, inkârı da tek başına sizi korumaz.

Küçük olaylarda en değerli deliller genelde şunlardır: Olaya şahit olan komşu, akraba ya da iş arkadaşının tanıklığı; aynı döneme ait mesaj yazışmaları; doktor ya da psikolog raporu gibi olayın sonuçlarını gösteren belgeler; olay anında düzenlenmiş kayıtlar. Tanık delili ve ispat yükü ve deliller yazılarında yöntemi anlattık. Delil toplarken hukuka aykırı yollardan kaçının: Hukuka aykırı elde edilen delil, mahkeme tarafından bir olayın ispatında dikkate alınmaz (HMK m. 189/2).

Varsayımsal bir örnek

Varsayımsal bir örnek düşünelim: Ayşe ve Murat on iki yıllık evli. Dava açmayı düşünen Ayşe, “tek bir ağır olayım yok” diyor. Anlattıklarına bakınca şu tablo çıkıyor: Murat iki yıldır Ayşe’nin arkadaşlarıyla görüşmesine itiraz ediyor, mesajlarını kontrol ediyor, ortak hesabın kullanımında söz hakkı tanımıyor, aile toplantılarında Ayşe’yi küçümsüyor. Hiçbirinde şiddet yok; hiçbiri tek başına dava açtıracak kadar çarpıcı değil.

Ayşe’nin avukatıyla hazırladığı dilekçe, bu davranışları tarih sırasıyla sıralar: Şu ayda şu toplantıda, şu cümlelerle küçümsedi; şu tarihte telefonunu elinden alarak mesajlarını okudu; şu tarihte hesabın şifresini değiştirdi. Her olayın yanında tanık ya da yazışma gösterilir. Dilekçenin sonunda, bu davranışların iki yıl boyunca birbirini izleyerek Ayşe’nin özgürlüğünü ve evlilikteki eşitliği zedelediği, ortak hayatın sürdürülemez hâle geldiği anlatılır.

Burada sonucu tahmin etmek doğru olmaz; mahkeme olayların ispatına, tanıkların tutarlılığına ve Murat’ın savunmasına bakar. Ama Ayşe’nin yaklaşımı, küçük olayları ciddiye alınabilecek bir bütüne dönüştürmenin doğru yoludur.

Sık yapılan hatalar

Birincisi, olayları genel sıfatlarla anlatmaktır: “Hep kötü davrandı”, “sürekli kavga çıkardı”. Hâkim bunun nasıl bir davranış olduğunu görmek ister.

İkincisi, her küçük olayı aynı ağırlıkta sunmaktır. En ağır olaylarla başlayıp küçük olayları destekleyici hâle getirmek, dilekçeyi daha okunur kılar.

Üçüncüsü, kendi davranışınızı hiç anmamaktır. Karşı taraf cevap dilekçesinde sizin de kusurlu olduğunuzu söyleyecektir. Kusur, boşanma kararında özellikle tazminat ve nafaka bakımından önem taşır: Maddî tazminat ancak kusursuz veya daha az kusurlu tarafın talebiyle (TMK m. 174/1), yoksulluk nafakası ise kusuru daha ağır olmayan tarafın talebiyle (TMK m. 175) verilir. Davacının kusuru daha ağırsa davalının itiraz hakkı da doğar (TMK m. 166/2). Bu yüzden dilekçeyi tek yönlü kurmak yerine, olayların gerçekte nasıl geliştiğini dürüstçe anlatmak daha sağlam bir temel sağlar.

Dördüncüsü, delilsiz bırakmaktır. Anlattığınız olay ne kadar sarsıcı olursa olsun, ispat edilemeyen olay hâkim için yok hükmündedir.

Olayları dava açılmadan önce nasıl kayda geçirirsiniz?

Küçük olayların en büyük sorunu, zamanla unutulmalarıdır. Altı ay önceki bir tartışmanın hangi günde, hangi sözlerle yaşandığını dilekçe hazırlarken hatırlamak zordur. Bu yüzden olayları yaşandığı sırada kısa notlarla kayda geçirmek faydalıdır: tarih, yer, ortamda bulunan kişiler, söylenenler ve olayın sonucu. Bu notlar tek başına kesin delil sayılmaz; ama dilekçeyi yazarken olayları doğru sırayla ve tutarlı biçimde anlatmanızı sağlar.

Aynı dönemde yazışmaları silmeyin, ekran görüntüsü alın ve cihazınızı yedekleyin. Yalnızca kendi cihazınızdaki, kendi hesabınıza gelen mesajları kullanın; eşinizin hesabına ya da telefonuna girmek hukuka aykırı delil riskini doğurur. Dava açıldığında hâkim, barınma, geçim ve çocukların bakımı gibi konularda geçici önlemleri kendiliğinden alır (TMK m. 169); bu aşamada da olayların düzenli anlatımı size yarar.

Dava reddedilirse ne olur?

Olayların toplamı mahkemece yeterli bulunmayabilir. Bu durumda dava reddedilir, ancak yolunuz kapanmaz. Ret kararı kesinleştikten sonra bir yıl geçmiş ve her ne sebeple olursa olsun ortak hayat yeniden kurulamamışsa, evlilik birliği temelden sarsılmış sayılır ve eşlerden birinin istemi üzerine boşanmaya karar verilir (TMK m. 166/4). Süreç ayrıntıları için boşanma davası reddedilirse yazımıza bakabilirsiniz.

Kendi dosyanızı değerlendirmek için

Yaşadığınız olayların tek tek ne kadar ağır sayılacağı, ispat imkânlarınıza ve karşı tarafın savunmasına bağlıdır. Elinizdeki yazışmaları, tanık olabilecek kişileri ve olayların kabaca tarihlerini bir kâğıda dökerek başlamak size yol gösterir. Durumunuzu telefonla arayarak ya da WhatsApp’tan yazarak anlatabilir, dosyanızın hangi yönlerinin güçlü, hangilerinin eksik kaldığını konuşabilirsiniz. İletişim sayfasından ulaşabilirsiniz; büronun çalışma alanı hakkında bilgi için aile hukuku sayfasına göz atabilirsiniz.