Boşanma Davasında Eşlerin Mal Rejimi Nasıl Öğrenilir? Sözleşme Var mı?

“Evlenirken bir şey imzalamış mıydık?” sorusu boşanma sürecinin ilk haftalarında sık duyulur. Cevabı iki yerde aranır: evlenme başvurusu sırasında yapılan yazılı bildirimde ve noterde düzenlenen mal rejimi sözleşmesinde. Bu iki yerde de bir kayıt çıkmazsa kanunun varsayılan rejimi, yani edinilmiş mallara katılma rejimi geçerlidir.

Aşağıdaki adımlar, hukuk bilgisi olmayan bir okurun elinde belge yokken izleyebileceği adımları sıralıyor. Eşlerin hangi rejime tabi olduğunu öğrenmek, bir malın paylaşılıp paylaşılmayacağını belirleyen ilk bilgidir. Boşanmada hangi mal rejiminin uygulanacağı konusuna genel bakış da ayrı bir yazıda duruyor.

Önce kanunun sorduğu soru: yazılı bir seçim var mı?

Kanunun kurgusu basittir. Medeni Kanun’un 202. maddesi, eşler arasında edinilmiş mallara katılma rejiminin uygulanmasını asıl sayar ve eşlerin sözleşmeyle başka bir rejimi kabul edebileceğini belirtir. Demek ki aranacak olan şey “yasal rejim belgesi” değil, bu rejimden sapan bir seçimin varlığıdır. Seçim yoksa yasal rejim vardır.

Seçimin iki geçerli yolu vardır (TMK m. 205). Birincisi, noterde düzenleme veya onaylama şeklinde yapılan mal rejimi sözleşmesidir. İkincisi, taraflar evlenme başvurusu sırasında hangi mal rejimini seçtiklerini yazılı olarak bildirebilirler. Her iki yolda da taraflar ve gerektiğinde yasal temsilcileri imzalamak zorundadır. Bu iki yolun dışında, aranızda sözlü ya da bir kâğıda yazılıp imzalanmış ama noterden geçmemiş bir “anlaşma” varsa, bu şekil şartını karşılamaz.

Evlenme başvurusundaki yazılı bildirimi nasıl bulursunuz?

Nikâh başvurusu, evlenme işlemlerini yürüten birimde yapılır. Orada tutulan evlenme dosyasında başvuru evrakı bulunur. Mal rejimi seçimi yapıldıysa bu kayıtlarda yer alması gerekir. Dosyanın bir örneğini almak için evlendiğiniz yerdeki ilgili birime kimliğinizle başvurabilirsiniz. Bu aşamada kanundan öteye geçerek hangi belgenin hangi adla verileceğine dair kesin bir sıra söylemek doğru olmaz; uygulama birimden birime küçük farklar gösterebilir. Önemli olan, ilgili kaydı gördüğünüzde seçimin yazılı bir bildirim olup olmadığına bakmanızdır.

Birçok evlilikte bu bildirim yapılmamıştır, çünkü başvuruda seçim yapmayanlar için ek bir işlem gerekmez. Boş çıkan bir araştırma, yasal rejimin geçerli olduğu anlamına gelir.

Noterdeki sözleşmeyi nasıl ararsınız?

Mal rejimi sözleşmesi evlenmeden önce de, sonra da yapılabilir (TMK m. 203). Yani evlilik yıllarında bir noterde mal ayrılığı ya da başka bir rejim kabul edilmiş olabilir. Bu durumda sizde ya da evde saklanan evrak arasında sözleşme sureti bulunabilir. Elinizde yoksa şu soruları kendinize sorun:

• Evlendikten sonra bir ev ya da işyeri satın alırken noterde birlikte imza attığımız bir işlem oldu mu?
• Bir kredi, kefalet ya da şirket kuruluşu sırasında rejim konusu konuşuldu mu?
• Eşim “ben sana mal ayrılığı istiyorum, noterde yapalım” dedi mi?

Şüphelendiğiniz noteri hatırlıyorsanız oraya kimliğinizle gidip sözleşme sorabilirsiniz. Hangi noterde yapıldığını bilmiyorsanız, mahkemeden yazı yoluyla bilgi talep edilebilir. Bu talebin kabul edilip edilmeyeceği dosyaya bağlıdır; kanuna uygun süre ve usulle delil gösterme hakkınız saklıdır (HMK m. 189).

Sözleşme sonradan değiştirilmiş olabilir mi?

Evet. Eşler her zaman yeni bir mal rejimi sözleşmesi yaparak önceki rejimi bırakıp başka bir rejimi kabul edebilir (TMK m. 208). Ayrıca hâkim, haklı sebep bulunursa eşlerden birinin istemi üzerine mevcut mal rejiminin mal ayrılığına dönüşmesine karar verebilir (TMK m. 206). Eski bir sözleşmeyi bulmuş olmanız, o rejimin hâlâ geçerli olduğunu göstermeyebilir. Sözleşme tarihinden sonra yeni bir sözleşme ya da mahkeme kararı olup olmadığını da sormak gerekir.

Mal ayrılığına geçiş kararıyla ilgili süreci mal ayrılığına geçiş davası yazısında anlattık.

Evlilik 2002 öncesine dayanıyorsa ne değişir?

Medeni Kanun’un yürürlüğe girdiği tarihten önce evlenmiş eşler arasında, o tarihe kadar tabi oldukları mal rejimi devam eder; eşler yürürlük tarihinden başlayarak bir yıl içinde başka bir rejim seçmediyse, bu tarihten geçerli olmak üzere yasal mal rejimini seçmiş sayılırlar (4722 sayılı Kanun m. 10). Bu nedenle yaşça büyük çiftlerde aranacak ek belge, o bir yıllık süre içinde yapılmış sözleşme olabilir. Ayrıntıyı katkı payı alacağı yazısında bulabilirsiniz.

Mahkeme rejimi nasıl belirler?

Rejim taraflar arasında tartışmalıysa genel ispat kuralları devreye girer. Kanun belgeyi geniş tanımlar; yazılı metin kadar elektronik ortamdaki veriler de belgedir (HMK m. 199). Sözleşmenin varlığını iddia eden, belgeyi ibraz etmelidir. Belge yoksa yasal rejim esas alınır.

Mal rejiminin ne zaman sona ereceği de ayrı bir sorudur. Mahkemenin evliliği boşanma sebebiyle sona erdirmesi hâlinde mal rejimi dava tarihinden geçerli olmak üzere sona erer (TMK m. 225). Bu tarih, hesaba girecek edinilmiş malların belirlenmesinde belirleyicidir; ayrıntıyı mal rejimi ne zaman sona erer yazısında bulabilirsiniz.

Rejimi öğrenmek neden dilekçeden önce önemlidir?

Mal rejimi, boşanma davasının kendisini değil, davanın mali sonuçlarını belirler. Boşanma kararı verilirken hâkim evliliğin sona ermesine, velayete, nafakaya ve tazminata bakar. Katılma alacağı, değer artış payı ya da kişisel mal iddiası gibi talepler ise mal rejimine dayanır ve çoğunlukla boşanma davasından ayrı, mal rejiminin tasfiyesine ilişkin bir davada ileri sürülür. Dava dilekçesinde olayların açık özeti, hangi vakıanın hangi delille ispat edileceği ve talep sonucu bulunmalıdır (HMK m. 119); mal rejimine dayanan bir dilekçe hazırlanacaksa önce rejimin ne olduğunun bilinmesi gerekir.

Belgeler bakımından da kural nettir: davacının elinde bulunan belgeler dilekçeyle birlikte mahkemeye verilir, başka yerlerden getirtilecek belgeler için bunların bulunabilmesini sağlayacak açıklamanın dilekçede yer alması gerekir (HMK m. 121). Yani sözleşmenin noterde olduğunu biliyor ama sureti elinizde yoksa, noterin adını ve tarihini dilekçede göstermeniz mahkemenin belgeyi getirtmesine imkân verir.

Hangi belgeleri toplamalısınız?

Rejim araştırması için aşağıdaki belgeler genellikle işe yarar:

• Evlilik cüzdanı ve nikâh tarihini gösteren kayıt,
• Evlenme başvurusuna ilişkin evrakın örneği,
• Noterde düzenlenmiş mal rejimi sözleşmesi ya da onay belgesi,
• Sözleşmeyi değiştiren sonraki bir sözleşme veya mahkeme kararı varsa onun örneği,
• Tapu, araç ruhsatı, banka hesabı gibi malvarlığı kayıtları.

Son madde rejimin kendisi için değil, rejimin sonuçlarını hesaplamak içindir. Hangi malın hangi tarihte, hangi kaynakla alındığı, edinilmiş mal ile kişisel malı ayırmada belirleyicidir. Çünkü kanun, belirli bir malın eşlerden birine ait olduğunu iddia edenin bunu ispatla yükümlü olduğunu söyler; ispat edilemeyen mallar paylı mülkiyet sayılır ve bir eşin bütün malları, aksi ispat edilinceye kadar edinilmiş mal kabul edilir (TMK m. 222). Bu hükmün ayrıntısını kişisel mallar yazısında anlattık.

Karşı taraf aynı rejimi kabul etmiyorsa

Boşanma davalarında eşlerin ikrarları hâkimi bağlamaz (TMK m. 184/3) ve hâkim kanıtları serbestçe takdir eder (TMK m. 184/4). Bu kurallar boşanma davasının dayandığı olgulara ilişkindir. Mal rejiminin hangisi olduğu ise bir hukuki durumdur ve belgeye bağlanır. Karşı taraf “sözleşme vardı” dese de belge yoksa, dosyadaki kayıtlar rejimi belirler. Tersi de geçerlidir: siz sözleşmenin olmadığını söylüyor, karşı taraf noter kaydı sunuyorsa belge esas alınır.

Taraflardan biri, sunulan bir belgedeki yazıyı ya da imzayı kendisine ait olmadığı gerekçesiyle inkâr etmek isterse, sahtelik iddiasında bulunmalıdır; aksi hâlde belge aleyhine delil olarak kullanılır (HMK m. 208). Noterde düzenlenen ya da imzası noterce onaylanan sözleşmede bu iddia daha ağır bir usule bağlıdır: inkâr, ancak noteri de taraf göstererek açılacak ayrı bir davada incelenir ve hâkim bu dava için iki haftalık kesin süre verebilir (HMK m. 208/4). Bu nedenle imza size aitse itiraz anlam taşımaz; size ait değilse süreyi kaçırmadan usulüne uygun hareket etmek gerekir.

Rejim bilgisi ile mal paylaşımı sürecinin bağlantısı

Rejim belli olunca sıra hesaba gelir. Katılma rejiminde edinilmiş mallar, kişisel mallar ve eklenecek değerler ayrı ayrı belirlenir, artık değer bulunur ve her eş diğerinin artık değerinin yarısı üzerinde hak sahibi olur (TMK m. 236). Hesabın nasıl yapıldığını katılma alacağı nasıl hesaplanır yazısında adım adım ele aldık. Mal ayrılığı sözleşmesi varsa bu hesap yapılmaz; ancak başka hukuki alacaklar, örneğin eşlerden birinin diğerine yaptığı katkılar, ayrıca değerlendirilebilir.

Varsayımsal bir örnek

Varsayımsal bir örnek: Elif ve Kerem 2015’te evlenmiş. Kerem boşanma davasında “biz noterde mal ayrılığı sözleşmesi yapmıştık” diyor. Elif böyle bir şey hatırlamıyor. Mahkeme Kerem’den sözleşmeyi sunmasını ister. Kerem belgeyi sunamaz; evlenme dosyasında da yazılı bir seçim bildirimi çıkmaz. Bu durumda mahkeme yasal rejimin, yani edinilmiş mallara katılma rejiminin uygulanacağını kabul eder. Evlilik içinde Kerem adına alınan araç da Kerem’in edinilmiş malı olarak artık değer hesabına girer; Elif’in hakkı araçta pay değil, bu hesaptan doğan bir alacaktır. Belge sunulsaydı, hesap sözleşmenin içeriğine göre farklı yapılacaktı.

Sık yapılan hatalar

• Sözlü uzlaşmayı sözleşme sanmak: noter şekli olmayan anlaşma, mal rejimi sözleşmesi sayılmaz.
• Belge aramadan rejimi varsaymak: “Mal ayrılığı vardır” diye düşünüp katılma alacağı gibi hakları hiç gündeme getirmemek, sonradan zaman kaybına ve yanlış beklentiye yol açar.
• Aile büyüklerinin “senin adına bir şey imzalattık” anlatılarına dayanmak: yazılı bir belge çıkmıyorsa bu anlatı rejimi belirlemez.
• Sözleşme bulunduktan sonra tarihine bakmamak: sonradan yeni bir sözleşme ya da mahkeme kararı olabilir.
• Rejimi araştırmayı dava sonuna bırakmak: rejim erken netleşirse dilekçe ve delil listesi doğru kurulur.

Kendi dosyanız için nereden başlamalı?

Önce evlenme tarihinizi yazın, sonra evlilik cüzdanınız, nikâh evrakınız ve noter makbuzlarınızı toplayın. Elinizde belge yoksa şüphelendiğiniz noter ve nikâh birimine kimliğinizle başvurmak ilk adımdır. Bulduğunuz belgeyi dosyaya eklemeden önce tarihini ve imzalarını kontrol edin.

Durumunuzda belge yoksa ya da belgeden emin değilseniz, telefonla arayarak veya WhatsApp’tan yazarak bilgi verebilirsiniz; iletişim sayfasında bilgiler var. Büronun çalışma alanına aile hukuku sayfasından bakabilirsiniz.