Evlilik öncesi veya sonrası mal rejimi sözleşmesi: noterde yapılma şekli, seçilebilecek rejimler, kişisel mal düzenlemeleri, sınırları ve boşanmada uygulanması.
Kısaca
- Eşler veya eş adayları, yasal rejim yerine kanundaki seçimlik rejimlerden birini mal rejimi sözleşmesiyle kabul edebilir (TMK m. 202-203).
- Sözleşme evlenmeden önce veya sonra yapılabilir.
- Sözleşmenin noterde düzenlenmesi veya onaylanması gerekir; evlenme başvurusu sırasında rejim seçimi yazılı beyanla da yapılabilir (TMK m. 205).
- Seçimlik rejimler: mal ayrılığı, paylaşmalı mal ayrılığı ve mal ortaklığıdır.
- Sözleşme kanunun emredici hükümlerine ve çocukların menfaatine aykırı olamaz; nafaka hakkını önceden ortadan kaldıramaz.
Evlilik öncesi sözleşme denildiğinde çoğu kişinin aklına yabancı filmler gelir. Oysa Türk hukukunda da eşlerin mal ilişkilerini önceden düzenlemesi mümkündür. Mal rejimi sözleşmesi, eşlerin yasal mal rejimi yerine kanunda öngörülen başka bir rejimi seçmesine ve bazı konularda özel düzenlemeler yapmasına imkân tanır. Özellikle önemli bir malvarlığına veya ticari işletmeye sahip olan kişiler için bu sözleşme, boşanma hâlinde yaşanabilecek uzun uyuşmazlıkları önlemenin etkili bir yoludur. Bu yazıda mal rejimi sözleşmesinin şartlarını, türlerini ve sınırlarını açıklıyoruz.
Yasal Mal Rejimi ve Sözleşme İhtiyacı
Türk Medeni Kanunu (TMK) m. 202’ye göre eşler arasında mal rejimi sözleşmesiyle başka bir rejim kabul edilmedikçe edinilmiş mallara katılma rejimi geçerlidir. Bu rejimde evlilik süresince edinilen malların artık değeri boşanmada yarı yarıya paylaşılır. Rejimin işleyişi için edinilmiş mallara katılma rejimi yazımıza bakabilirsiniz.
Eşler bu sonucu istemiyorsa veya belirli malları paylaşım dışında tutmak istiyorsa mal rejimi sözleşmesi yapabilir.
Sözleşme Ne Zaman Yapılır?
TMK m. 203’e göre mal rejimi sözleşmesi evlenmeden önce veya evlendikten sonra yapılabilir. Taraflar kanunun öngördüğü sınırlar içinde mal rejimlerinden birini seçebilir, kaldırabilir veya değiştirebilir.
- Evlenmeden önce: Evlilikle birlikte seçilen rejim uygulanmaya başlar.
- Evlilik süresince: Sözleşme tarihinden itibaren yeni rejim uygulanır. Önceki dönemde geçerli olan rejimin tasfiyesinin nasıl yapılacağı sözleşmede düzenlenmelidir.
Şekil Şartı
TMK m. 205’e göre mal rejimi sözleşmesi:
- Noterde düzenleme veya onaylama şeklinde yapılır ve taraflarca veya yasal temsilcileri tarafından imzalanır,
- Mal rejimi seçimi, evlenme başvurusu sırasında eşlerin yazılı beyanıyla da yapılabilir.
Şekil şartına uyulmadan yapılan sözleşme (örneğin eşlerin kendi aralarında imzaladığı adi yazılı metin) mal rejimi sözleşmesi olarak geçerli olmaz ve yasal rejim uygulanmaya devam eder.
Sözleşme Ehliyeti
TMK m. 204’e göre sözleşme yapabilmek için ayırt etme gücüne sahip olmak gerekir. Küçükler ve kısıtlılar ise yasal temsilcilerinin rızasıyla sözleşme yapabilir.
Seçilebilecek Mal Rejimleri
Eşler yalnızca kanunda öngörülen rejimlerden birini seçebilir; kanunda olmayan yeni bir rejim oluşturamaz:
| Rejim | Temel özellik | Boşanmada sonuç |
|---|---|---|
| Mal ayrılığı (TMK m. 242-243) | Her eşin malı kendisinde | Kural olarak paylaşım yok |
| Paylaşmalı mal ayrılığı (TMK m. 244-255) | Mal ayrılığı esas; paylaşmaya tabi mallar belirlenir | Paylaşmaya tabi mallar paylaşılır |
| Mal ortaklığı (TMK m. 256 vd.) | Ortaklık malları eşlerin birlikte mülkiyetinde | Ortaklık malları kanuna göre bölüşülür |
Mal ayrılığı rejimi hakkında ayrıntılı bilgi için mal ayrılığı rejimi yazımıza bakabilirsiniz.
Yasal Rejim İçinde Özel Düzenlemeler
Eşler rejim değiştirmeden de edinilmiş mallara katılma rejimi içinde bazı düzenlemeler yapabilir:
- Mesleki veya ticari mallar: TMK m. 221 uyarınca bir meslek veya işletmenin faaliyetine ayrılmış edinilmiş mallar kişisel mal kabul edilebilir. Örneğin bir hekimin muayenehane ekipmanı veya bir tüccarın işletme malları.
- Kişisel malların gelirleri: Kişisel malların gelirlerinin edinilmiş mallara katılmayacağı kararlaştırılabilir. Örneğin mirasla kalan evin kira gelirleri.
- Artık değere katılma oranı: TMK m. 237 uyarınca eşler, artık değere katılmada başka bir esas kabul edebilir. Ancak bu anlaşma ortak olmayan çocukların ve onların altsoyunun saklı paylarını zedeleyemez.
Sözleşmenin Sınırları
Mal rejimi sözleşmesi geniş bir serbestlik tanısa da bazı sınırlar vardır:
- Kanunda olmayan rejim oluşturulamaz.
- Emredici hükümlere aykırılık: Örneğin aile konutuna ilişkin TMK m. 194 koruması sözleşmeyle kaldırılamaz.
- Alacaklıların hakları: Mal rejimi sözleşmesi, eşlerin alacaklılarının mevcut haklarını ortadan kaldırmak amacıyla kullanılamaz.
- Nafaka ve çocuk hakları: Sözleşme malların durumunu düzenler; çocuğun nafaka hakkından feragat içeremez. Yoksulluk nafakası gibi boşanma sonucu doğacak hakların önceden kaldırılması da bu sözleşmenin konusu değildir.
- Saklı paylar: Artık değere katılma oranına ilişkin düzenlemeler ortak olmayan çocukların saklı paylarını zedeleyemez.
Kimler İçin Önerilir?
Mal rejimi sözleşmesi şu durumlarda özellikle değerlendirilmelidir:
- Evlilik öncesinde önemli bir malvarlığına sahip olanlar,
- Aile şirketi veya ticari işletme ortağı olanlar,
- Önceki evliliklerinden çocukları bulunanlar,
- Eşlerden birinin ciddi borç veya ticari risk taşıdığı durumlar,
- Yabancı uyruklu kişiyle evlenenler (uygulanacak hukukun belirlenmesi için).
Yabancı Unsurlu Evliliklerde Mal Rejimi
5718 sayılı MÖHUK m. 15’e göre eşler, mal rejimleri hakkında evlenme sırasındaki mutad meskenlerinin veya vatandaşlıklarından birinin hukukunu açıkça seçebilir. Seçim yapılmamışsa evlenme anındaki ortak millî hukuk, bu da yoksa ortak mutad mesken hukuku, o da yoksa Türk hukuku uygulanır. Taşınmazlar bakımından ise bulundukları ülke hukuku uygulanır.
Sözleşme Hazırlanırken Dikkat Edilecek Noktalar
- Malvarlığı listesi: Evlilik anındaki malların listesinin sözleşmeye eklenmesi, ileride kişisel mal ispatını kolaylaştırır.
- Açık ifadeler: Hangi rejimin seçildiği ve hangi malların hangi statüde olduğu tereddüde yer vermeyecek şekilde yazılmalıdır.
- Önceki dönemin tasfiyesi: Evlilik süresince yapılan sözleşmelerde, sözleşme tarihine kadar geçerli olan rejimin nasıl tasfiye edileceği düzenlenmelidir.
- Değişen koşullar: Çocuk sahibi olma, işletme kurma veya miras gibi gelişmeler sonrasında sözleşmenin gözden geçirilmesi önerilir.
- Bağımsız değerlendirme: Her iki eşin sözleşmenin sonuçlarını anlaması, ileride irade sakatlığı iddialarını önler. Eşlerden birinin baskı altında veya sonuçlarını bilmeden imza attığı iddiası, sözleşmenin geçerliliğinin tartışılmasına yol açabilir.
Sözleşme ve Aile Konutu
Seçilen mal rejimi ne olursa olsun, aile konutuna ilişkin TMK m. 194 koruması uygulanmaya devam eder. Mal ayrılığı rejimini seçen eşlerde de malik eş, diğer eşin açık rızası olmadan aile konutunu satamaz veya ipotek ettiremez. Bu nedenle mal rejimi sözleşmesi, aile konutu üzerindeki korumayı ortadan kaldırmaz. Konu hakkında aile konutu şerhi yazımıza bakabilirsiniz.
Boşanmada Sözleşmenin Uygulanması
Geçerli bir mal rejimi sözleşmesi varsa, boşanma hâlinde mal paylaşımı bu sözleşmedeki rejime göre yapılır. Taraflardan biri sözleşmenin geçersiz olduğunu ileri sürerse (şekil eksikliği, irade sakatlığı gibi), mahkeme önce sözleşmenin geçerliliğini değerlendirir. Sözleşme geçersiz bulunursa yasal rejim uygulanır. Boşanmada mal paylaşımının genel işleyişi için boşanmada mal paylaşımı nasıl yapılır yazımıza bakabilirsiniz.
Sonuç
Mal rejimi sözleşmesi, eşlerin mal ilişkilerini öngörülebilir kılan ve boşanma hâlinde uzun uyuşmazlıkları önleyebilen önemli bir hukuki araçtır. Ancak noterde yapılma şartı, kanundaki rejimlerle sınırlı olma ve emredici hükümlere uygunluk gibi kurallara dikkat edilmelidir. Aile hukuku alanında mal rejimi sözleşmesinin hazırlanması ve değerlendirilmesi için bizimle iletişime geçebilirsiniz.
Sık sorulan sorular
Evlilikten sonra mal rejimi sözleşmesi yapılabilir mi?
Evet. TMK m. 203’e göre mal rejimi sözleşmesi evlenmeden önce veya sonra yapılabilir. Evlilik devam ederken yapılan sözleşmede, önceki dönemin tasfiyesinin nasıl yapılacağı da açıkça düzenlenmelidir.
Mal rejimi sözleşmesinde nafakadan feragat edilebilir mi?
Mal rejimi sözleşmesi eşlerin mallarının hukuki durumunu düzenler. Boşanma hâlinde doğabilecek yoksulluk nafakası veya çocuğun iştirak nafakası gibi hakların önceden ortadan kaldırılması bu sözleşmenin konusu değildir ve geçerliliği tartışmalıdır; çocuğun nafaka hakkından ise feragat edilemez.
Yabancı ülkede yapılan evlilik sözleşmesi Türkiye’de geçerli mi?
Yabancı unsurlu evliliklerde mal rejimine uygulanacak hukuk MÖHUK m. 15’e göre belirlenir. Eşler bu maddede sayılan hukuklardan birini seçebilir. Sözleşmenin Türkiye’de ileri sürülmesi için şekil şartları ve seçilen hukukun kurallarının ayrıca değerlendirilmesi gerekir.
Dayanak mevzuat
- 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m. 202-205 (mal rejimi sözleşmesi)
- 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m. 221 (sözleşmeyle kişisel mal)
- 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m. 242-281 (seçimlik mal rejimleri)
- 5718 sayılı Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında Kanun m. 15
Aile Hukuku ve Boşanma konusunda destek mi gerekiyor?
Durumunuzu anlatın, size en geç 24 saat içinde dönüş yapalım. Görüşme büroda veya online yapılabilir; paylaştığınız bilgiler gizli tutulur.