Boşanma Protokolünde Mal Paylaşımı Nasıl Düzenlenir? Mal Rejimi Tasfiyesi

Anlaşmalı boşanmada mal paylaşımı için elinizde üç seçenek var: bütün malları protokolde tek tek paylaşmak, yalnız bir kısmını yazıp gerisini saklı tutmak ya da mal rejimi tasfiyesini tümüyle ayrı bir davaya bırakmak. Hangisini seçtiğiniz, boşanma kararından sonra sizi bekleyen işleri belirler. Aşağıda her seçeneğin ne anlama geldiğini, protokol maddesinin neleri içermesi gerektiğini ve nerede hata yapıldığını anlatıyoruz.

Hangi Mal Rejimi Uygulanıyor?

Protokole madde yazmadan önce evliliğinizde hangi mal rejiminin geçerli olduğunu bilmeniz gerekir. Medeni Kanun’a göre eşler arasında edinilmiş mallara katılma rejiminin uygulanması asıldır (TMK m. 202). Evlenmeden önce ya da sonra noterde bir mal rejimi sözleşmesi yapmadıysanız, bu rejim zaten sizin rejiminizdir. Mal rejimi sözleşmesi noterde düzenleme veya onaylama şeklinde yapılır (TMK m. 205).

Evliliğiniz 1 Ocak 2002 tarihinden önce başladıysa durum biraz farklıdır: o tarihe kadar mal ayrılığı, sonrası için edinilmiş mallara katılma rejimi işler (4722 sayılı Kanun m. 10). Eski evliliklerde protokol yazarken bu iki dönemi ayırmak gerekir.

Edinilmiş mallara katılma rejimi, edinilmiş mallar ile eşlerden her birinin kişisel mallarını kapsar (TMK m. 218). Edinilmiş mal, evlilik süresince karşılığı verilerek elde edilen değerlerdir; çalışmanın karşılığı olan ücret, sosyal güvenlik ödemeleri, kişisel malların gelirleri ve edinilmiş malların yerine geçen değerler bu gruptadır (TMK m. 219). Evlilik öncesinden gelen mallar ve miras ya da bağışla gelenler ise kanun gereği kişisel maldır (TMK m. 220).

Rejim Ne Zaman Sona Eriyor, Değerler Hangi Tarihe Göre Hesaplanıyor?

Protokolü yazarken iki tarih sizi ilgilendirir. İlki rejimin sona erdiği tarihtir. Mahkeme boşanmaya karar verirse mal rejimi dava tarihinden geçerli olmak üzere sona erer (TMK m. 225/2). Dava açıldıktan sonra edinilen malın tasfiyeye girip girmeyeceği buna göre belirlenir. Kişisel mallar ile edinilmiş mallar da rejimin sona erdiği andaki durumlarına göre ayrılır (TMK m. 228).

İkinci tarih değerleme tarihidir. Rejimin sona erdiği sırada mevcut olan edinilmiş mallar, tasfiye anındaki değerleriyle hesaba katılır (TMK m. 235). Yani evi on yıl önce ucuza almış olmanız bugünkü değerini değiştirmez; protokol imzalanırken ya da hesap yapılırken güncel değer esas alınır. Bu yüzden protokoldeki her taşınmaz ve araç için değerin hangi yolla (bilirkişi, emlak değerlemesi, karşılıklı kabul) belirlendiğini yazmak gerekir.

Kanuni Kural Neyi Öngörüyor?

Her eş, diğer eşe ait artık değerin yarısı üzerinde hak sahibi olur; alacaklar takas edilir (TMK m. 236). Artık değer, edinilmiş malların toplam değerinden bu mallara ilişkin borçlar çıkarıldıktan sonra kalan miktardır. Basit bir anlatımla: eşlerden birinin edinilmiş mal artığı yüksek, diğerininki düşükse, yüksek olan eş farkın yarısı kadar katılma alacağı öder.

Protokolde bu hesabı yapıp tek bir sonuca bağlamak mümkündür. Kanun da eşlerin karşılıklı borçları ile ilgili düzenleme yapabileceğini söyler (TMK m. 226/3). Bir eşin diğerine ait bir malın edinilmesine, iyileştirilmesine veya korunmasına karşılıksız katkısı varsa doğan değer artış payı için ise yazılı anlaşmayla payı değiştirmek ya da bundan vazgeçmek mümkündür (TMK m. 227/3).

Burada bir ayrım gerekir. Mahkemece boşanmaya hükmedilmesi hâllerinde kanundaki artık değere katılma düzenlemesinden farklı anlaşmalar, ancak mal rejimi sözleşmesinde bunun açıkça öngörülmüş olması hâlinde geçerlidir (TMK m. 238). Bu hüküm, evlilik sırasında önceden yapılan mal rejimi sözleşmelerini hedefler. Protokolde ise taraflar rejim sona ererken doğan alacakları üzerinde anlaşır; “yarı yarıya değil, şu biçimde paylaşıyoruz” diye bir madde yazılabilir, ama hâkimin onayıyla geçerli olur (TMK m. 184/5). Malın kimde kalacağı ve ödemenin nasıl dengeleneceği ayrı ayrı ele alınmalıdır.

Üç Seçenek ve Sonuçları

Tam paylaşım. Protokolde bütün malları sayar, kimin neyi alacağını ve denkleştirme için kimin kime ne ödeyeceğini yazarsınız. Mal rejimi konusunda ileride dava açma ihtiyacı çoğunlukla ortadan kalkar. Ama bu yöntem, bütün malvarlığını bilmenizi ve değerlerini ortaya koymanızı gerektirir.

Kısmi paylaşım. Örneğin ev ve araç protokolde düzenlenir; banka hesapları, işyeri payı ya da değeri tartışmalı bir arsa için “tasfiye saklıdır” denir. Bu yolda saklı tutulan malların hangileri olduğu açıkça listelenmelidir. Liste yoksa neyin saklı kaldığı, neyin kapandığı konusunda anlaşmazlık çıkar. Saklı tutma konusunun ayrıntısı için mal rejimi tasfiyesi saklı tutulursa ne olur yazımıza bakabilirsiniz.

Ayrı davaya bırakma. Protokolde mal paylaşımı hiç düzenlenmez ve mal rejimine ilişkin hakların saklı olduğu belirtilir. Katılma alacağı ile değer artış payı çoğunlukla boşanma davasından ayrı bir mal rejimi tasfiyesi davasında istenir. Boşanma dilekçesine yazılmaması hak kaybı doğurmaz. Bu alacak TMK m. 178’deki bir yıllık süreye tabi değildir; uygulamada genel on yıllık süre kabul edilir (TBK m. 146). Yine de beklemek delil toplamayı zorlaştırır. Bu yol, malvarlığının değerinin ve kapsamının henüz netleşmediği hâllerde seçilir, ama iki ayrı yargılama demektir.

Kişisel Mal Mı, Edinilmiş Mal Mı? İspat Meselesi

Protokolü yazarken en çok tartışılan konulardan biri, bir malın hangi gruba girdiğidir. Belirli bir malın eşlerden birine ait olduğunu iddia eden kimse bunu ispat etmekle yükümlüdür; ispat edilemeyen mallar paylı mülkiyette sayılır, bir eşin bütün malları da aksi ispat edilinceye kadar edinilmiş mal kabul edilir (TMK m. 222). Bu kural protokol masasında da geçerli bir uyarıdır: “Bu ev annemden kalan parayla alındı” diyorsanız, bunu gösteren banka kaydını ya da satış belgesini elinizde tutmalısınız. Protokole belge eklemek zorunda değilsiniz, ama dayanağı olmayan bir kişisel mal iddiası karşı tarafı ikna etmez ve duruşmada hâkimin sorusuyla karşılaşabilir.

Eşlerden birinin mal rejimi sona ermeden önceki bir yıl içinde diğer eşin rızası olmadan, olağan hediyeler dışında yaptığı karşılıksız kazandırmalar ile rejim süresince katılma alacağını azaltmak kastıyla yaptığı devirler edinilmiş mallara değer olarak eklenir (TMK m. 229). Protokolü imzalamadan önce karşı tarafın son dönemde yaptığı devirleri, satışları ve bağışları sormak bu yüzden mantıklıdır. Aynı şekilde kişisel mallara ilişkin borçlar edinilmiş mallardan ya da edinilmiş mallara ilişkin borçlar kişisel mallardan ödenmişse tasfiye sırasında denkleştirme istenebilir (TMK m. 230). Protokoldeki hesap bunları dikkate almıyorsa hesap eksik kalmış olabilir.

Protokol Maddesi Nasıl Yazılmalı?

İyi yazılmış bir mal paylaşımı maddesinde şunlar bulunur: malın cinsi ve kayıt bilgisi, kimde kalacağı, değeri ve değerin dayanağı, karşı tarafa yapılacak ödemenin tutarı ve tarihi, devir veya teslim tarihi, masrafları kimin üstleneceği ve ödeme yapılmazsa ne olacağı. “Mal paylaşımı yapılmıştır” ya da “birbirimizden mal rejiminden doğan hiçbir şey istemiyoruz” gibi geniş cümleler, ne kadar hak devredildiğini belirsiz bırakır.

Hâkim, anlaşmalı boşanmada tarafları bizzat dinler ve malî sonuçlar ile çocukların durumuna ilişkin düzenlemeyi uygun bulmak zorundadır. Gerekli gördüğü değişiklikleri yapabilir; bu değişiklikler taraflarca da kabul edilirse boşanmaya hükmolunur (TMK m. 166/3). Dolayısıyla protokolün bir tarafı açıkça zarara uğratan veya anlaşılması güç maddeleri duruşmada sorulabilir. Protokolün genel hazırlanışı için anlaşmalı boşanma protokolü yazısı da yardımcı olur.

Taşınmaz ve Araç Gibi Kayıtlı Mallarda Ek Dikkat

Taşınmaz mülkiyeti tescille kazanılır (TMK m. 705); kayıtlı araçlarda ise satış ve devirler noter tarafından yapılır, noterce yapılmayan devir geçersizdir (Karayolları Trafik Kanunu m. 20). Yani protokolde yazmak tek başına devri tamamlamaz; devir ayrıca sicildeki ve noterdeki işlemle yapılır. Bu nedenle mal paylaşımı maddesinde kayıtlı malların devir takvimi ayrıca yazılmalıdır. Taşınmaz için protokoldeki ev devri tapuda nasıl gerçekleşir, araç için protokolde araç devri ve paylaşımı yazıları ayrıntıları gösterir.

Varsayımsal Bir Örnek

Varsayımsal bir örnek düşünelim: Evlilikte tek taşınmaz eşlerden birinin adına kayıtlı, diğerinin adına ise bir araç var; iki tarafın da banka hesabında birikim bulunuyor. Taraflar evin ve aracın değerini belirler, evi alacak eşin diğerine denkleştirme için bir ödeme yapmasını kararlaştırır, hesapları ise kimin adındaysa onda bırakır. Protokolde ödemenin tarihi, devrin hangi aşamada yapılacağı ve devir masrafının kime ait olduğu da yazılır. Bu örnek yalnız anlatım içindir; gerçek bir dosyada rakamlar, kayıtlar ve taraflar farklı olacaktır ve sonuç buna göre değişir.

Sık Yapılan Hatalar

• Malın değerini yazmadan “hakkaniyete uygun paylaşılmıştır” demek. Sonradan hangi değere göre hesap yapıldığı anlaşılamaz.
• Borçları unutmak. Artık değer, edinilmiş malların değerinden bu mallara ilişkin borçlar düşüldükten sonra bulunur (TMK m. 231); kredi, kredi kartı ve kefalet borçları protokolde ele alınmalıdır. Konuyla ilgili boşanmada kredi ve borçların paylaşımı yazısına göz atın.
• Üçüncü kişilerde duran malı atlamak. Eşinizin ailesi adına tapuya yazılmış ya da kayınvalide üzerine alınmış bir mal varsa bunu protokolde en azından saklı tutmak gerekir.
• Eşyaları ve ziynetleri yazmamak. Bunlar için boşanmada ev eşyalarının paylaşımı yazısındaki ayrıntılar işinize yarar.
• Mal rejimi hakkında tam vazgeçme cümlesini farkında olmadan yazmak. Hak ettiğiniz alacağı kaybetmenize yol açabilir.

Mal Paylaşımı Maddesinde Son Kontrol

Protokolü imzalamadan önce şu soruların cevabını yazılı olarak elinizde tutun: Hangi mallar var, hangileri kişisel mal sayılıyor? Değerleri nasıl bulundu? Kim neyi alıyor, kim kime ne ödüyor? Devirler ne zaman ve hangi işlemle yapılacak? Saklı tutulan bir şey varsa ne? Bu soruların cevabı net değilse protokol henüz hazır değil demektir. Aile konutunun ayrı bir rejimi de olduğu için ev konusunda ortak evin protokolde düzenlenmesi yazısına da bakın.

Mal Paylaşımı Protokolünüzü Birlikte Gözden Geçirmek İsterseniz

Mal varlığının kapsamı, kişisel mal iddiaları ve değerleme yöntemi dosyadan dosyaya değiştiği için hazır bir madde metni her durumda uygun olmaz. Kendi dosyanızdaki malları ve protokol taslağını telefonla arayarak ya da WhatsApp’tan yazarak anlatabilirsiniz; iletişim sayfasından ulaşabilirsiniz. Boşanma hukuku hakkında genel bilgi için aile hukuku sayfasını inceleyebilirsiniz.