Hâkim Anlaşmalı Boşanma Protokolünü Uygun Bulmazsa Ne Olur?

Anlaşmalı boşanma davasında iki eşin imzasını taşıyan protokol, hâkimin onayına kadar yalnızca bir tekliftir. Hâkim onu uygun bulmazsa, kanun ona bir değişiklik yapma yetkisi verir; ama bu değişikliği yürürlüğe sokmak için tarafların da onayı gerekir. Taraflardan biri değişikliği reddederse anlaşmalı boşanma kararı verilemez.

Bu mekanizma, hâkimin elinden boşanmayı alıp götürmez; yalnızca ortak bir çözüm üretilmezse karar çıkmayacağını gösterir. Aşağıda hâkimin neye bakarak itiraz ettiğini, ardından ne yapabileceğinizi ve değişiklik kabul edilmezse sürecin nasıl ilerleyebileceğini adım adım ele alıyoruz.

Kanun hâkime ne yetki veriyor?

Türk Medeni Kanunu m. 166/3, anlaşmalı boşanma için hâkimin tarafları bizzat dinleyerek iradelerinin serbestçe açıklandığına kanaat getirmesini ve boşanmanın mali sonuçları ile çocukların durumu hakkında taraflarca kabul edilecek düzenlemeyi uygun bulmasını şart koşar. Maddenin devamı hâkime bir yetki verir: hâkim, tarafların ve çocukların menfaatlerini göz önünde tutarak anlaşmada gerekli gördüğü değişiklikleri yapabilir ve bu değişikliklerin taraflarca da kabulü hâlinde boşanmaya hükmolunur.

Bu cümlenin üç sonucu var. Birincisi, hâkim protokolü olduğu gibi onaylamak zorunda değildir. İkincisi, hâkim protokolü kendi başına yeniden yazamaz; değişikliğin geçerli olması için kabul gerekir. Üçüncüsü, bu denetim iradenin serbestliği, mali sonuçlar ve çocukların durumu ile sınırlıdır; hâkim boşanma sebebini ya da kusuru araştırmaz. Zaten kusurun neden aranmadığını anlaşmalı boşanmada kusur araştırılır mı yazısında anlattık.

Bir de genel kural var: boşanmanın fer’î sonuçlarına ilişkin anlaşmalar hâkim tarafından onaylanmadıkça geçerli olmaz (TMK m. 184). Yani protokolün hukuki gücü, imzadan değil onaydan doğar.

Hâkim neden itiraz eder?

Hâkimin müdahale edebileceği maddeler belli başlıklarda toplanabilir. Bunlar dosyadan dosyaya değişir; aşağıdaki liste bir tahmin değil, kanunun denetim alanından çıkarılmış başlıklardır:

• Çocuğa ilişkin maddeler. Velayet, kişisel ilişki ve çocuğun bakım giderleri hâkimin kanundan doğan denetim alanındadır. Hâkim boşanma kararında ana babanın haklarını ve çocukla kişisel ilişkilerini düzenler (TMK m. 182). Protokoldeki görüşme düzeni “dilediği zaman” gibi belirsizse ya da çocuğun sağlık, eğitim ve ahlak bakımından yararlarını zedeleyecek nitelikteyse müdahale edebilir.
• Nafaka ve ödeme düzeni. Nafakanın hangi tarihten itibaren, hangi hesaba, hangi günlerde ödeneceği yazılmamışsa ya da çocuğun ihtiyaçlarına açıkça yetmeyecek bir tutar öngörülmüşse hâkim açıklama isteyebilir.
• Çelişkili veya uygulanamaz ifadeler. Aynı mala iki farklı hüküm veren ya da üçüncü kişileri bağlamaya çalışan maddeler, icra aşamasında sorun çıkaracağı için hâkim tarafından düzeltilmek istenebilir.
• Mali dengesizlik ve irade şüphesi. Bir tarafın tüm haklarından vazgeçtiği, karşılığında hiçbir şey almadığı bir protokol, hâkimin iradenin serbestçe açıklanıp açıklanmadığına bakmasını gerektirebilir. Bu kendiliğinden geçersizlik demek değildir; yalnızca hâkimin soru soracağı anlamına gelir.

Çocuk lehine uygun olmayan maddelerin sınırını çocuğun menfaatine aykırı boşanma protokolü maddeleri yazısında ayrıca işledik.

Duruşmada ne olur?

Hâkim, duruşmada tarafları bizzat dinler ve protokol üzerinde sorularını yöneltir. Bir madde uygun bulunmazsa hâkim bunu açıkça söyler ve değişikliği önerir. Taraflar bu noktada üç yoldan birini seçer:

1. Değişikliği kabul etmek. Taraflar hâkimin önerisini olduğu gibi kabul ederse bu kabul tutanağa geçer ve hâkim boşanmaya hükmedebilir.
2. Düzeltilmiş bir metin sunmak. Taraflar hâkimin gerekçesini anlayıp kendi uzlaşmalarını düzeltilmiş bir maddeyle sunabilir. Bunun için duruşmaya ara verilmesi ya da yeni bir gün verilmesi gündeme gelir. Duruşma sürecinin işleyişi için anlaşmalı boşanma ilk duruşmada bitmezse yazısına bakabilirsiniz.
3. Kabul etmemek. Taraflardan biri değişikliği ya da hâkimin önerdiği çözümü kabul etmezse anlaşmalı boşanma kararı verilemez.

Süreç ertelenirse dava devam ederken geçici önlemler de önem kazanır. Hâkim, boşanma veya ayrılık davası açılınca davanın devamı süresince gerekli olan geçici önlemleri, özellikle eşlerin barınmasına, geçimine, mallarının yönetimine ve çocukların bakım ve korunmasına ilişkin olanları kendiliğinden alır (TMK m. 169). Bu konunun anlaşmalı dosyadaki karşılığını anlaşmalı boşanma davası sürerken geçici önlemler yazısında bulabilirsiniz.

Hâkimin önerisini değerlendirirken kendinize soracaklarınız

Hâkim değişiklik önerdiğinde duruşma salonunda hızlı karar vermeniz gerekmez. Öneriyi anlamak için şu soruları sorun:

• Öneri hangi maddeye yönelik? Çocuk, nafaka, mal paylaşımı ya da yalnızca ifade düzeltmesi mi? Çocuğa ilişkin bir öneriyi geri çevirmek daha zordur; çünkü hâkim bu alanda kanundan doğan denetim yetkisini kullanır.
• Öneri benim aleyhime mi, lehime mi? Hâkimin değişikliği bir tarafın yükümlülüğünü artırabilir; kabul etmeden önce bunun mali sonucunu hesaplayın.
• Eşim ne düşünüyor? Değişiklik her iki tarafın da kabulüne bağlı olduğu için eşinizin tutumu dosyanın kaderini belirler. Duruşmaya ara verilmesini isteyip eşinizle konuşmak mümkündür.
• Önerilen metin uygulanabilir mi? Hâkimin önerdiği tarih, tutar ya da görüşme düzeni gerçek hayatınıza uyuyor mu? Uymayan bir maddeyi kabul etmek, sonradan icra sorunlarına yol açar.

Bu soruların her biri, kabul beyanınızın duruşma tutanağına geçeceğini unutmadan düşünülmelidir. Kabul edilen değişiklik protokolün parçası olur ve boşanma kararıyla birlikte hüküm altına alınır. Kararın ardından fikriniz değişirse kanunda açık hüküm yoktur; uygulamada hüküm kesinleşinceye kadar anlaşmadan dönülebileceği kabul edilir, ancak bunun kararın tebliğinden itibaren iki haftalık istinaf süresi içinde (HMK m. 345) ileri sürülmesi gerekir; süre kaçarsa karar kesinleşir.

Hâkimin önerisi mali sonuçlara dokunuyorsa

Hâkimin müdahalesi çocuk maddelerine yönelebildiği gibi mali konulara da uzanabilir. Örneğin nafakanın ödeme günü belli değilse ya da tapu devri gibi bir yükümlülük uygulanamayacak biçimde yazılmışsa hâkim açıklama ister. Boşanmanın mali sonuçları üzerindeki anlaşmaların hâkim tarafından onaylanması gerektiği (TMK m. 184) göz önüne alındığında, hâkimin bu alandaki önerileri protokolün icrası bakımından da değerlidir; çünkü karara dönüşen madde icra edilebilir bir madde olmalıdır.

Mali bir madde konusunda önerilen değişiklik sizin için kabul edilemezse, bunu açıkça söylemeniz ve gerekçenizi anlatmanız gerekir. Hâkim gerekçeyi dinler; bazen kendi önerisinden vazgeçip tarafların ortak çözümüne yaklaşan bir metni uygun bulabilir. Bu ihtimal garanti değildir; hâkimin uygun bulması şartı kanundan doğduğu için son söz ondadır. Nafaka maddesinin nasıl yazılacağını anlaşmalı boşanma protokolünde nafaka maddesi nasıl yazılır yazısında anlattık.

Değişiklik kabul edilmezse dava nereye gider?

Kanun bu ihtimali ayrıca düzenlemez; yalnızca değişiklik kabul edilirse boşanmaya hükmolunacağını söyler. Dolayısıyla anlaşmalı bir karar için gereken ortak irade ve uygun bulunan düzenleme birlikte yoksa, anlaşmalı boşanma kararı çıkmaz. Dosyanın bundan sonrası, davanın nasıl açıldığına ve iki tarafın talebine göre şekillenir.

Pratikte karşılaşılabilecek ihtimaller şunlardır: Taraflar hâkimin gerekçesine uygun yeni bir protokol hazırlayıp duruşmaya getirebilir. Taraflar anlaşmalı yoldan vazgeçip çekişmeli yargılamaya geçebilir; bu durumda boşanma sebebi ve kusur araştırılır, mali sonuçlar yargılama sonunda hâkim tarafından belirlenir (TMK m. 166/1, 174, 175). Ya da bir taraf boşanma iradesinden vazgeçer, bu durumda da anlaşmalı karar çıkmaz. Hangisinin sizin dosyanız için mümkün olduğu, dilekçedeki taleplere ve evliliğin süresine bağlıdır. Çekişmeli yargılamanın farklarını anlaşmalı mı çekişmeli mi boşanma yazısında topladık.

Varsayımsal örnek

Varsayımsal bir örnek düşünelim: Ceren ve Tolga’nın on yaşında bir çocuğu var. Protokolde velayet Ceren’de kalıyor, Tolga çocuğu “uygun gördüğü zamanlarda” görecek ve çocuk için ödenecek nafaka yazılı ama ödeme günü belirsiz. Hâkim tarafları dinliyor, bir yandan kişisel ilişki maddesinin belirsiz olduğunu, diğer yandan nafakanın ödeme yöntemi yazılmadığı için icra aşamasında sorun çıkarabileceğini söylüyor.

Ceren ve Tolga iki yolu konuşabilir: Hâkimin önerdiği gibi, hafta sonları ve bayram günleri belirli bir saat aralığında görüşme düzeni yazabilir ve nafakanın her ayın belirli bir gününe kadar ödeneceğini maddeye ekleyebilir. Ya da hâkimin müdahalesini kabul etmeyip ayrı bir düzenleme önerebilir; ama hâkim bu düzenlemeyi de uygun bulmazsa karar çıkmaz. Bu örnekte hâkimin amacı protokolü bozmak değil, uygulanabilir ve çocuğun yararına bir metin ortaya çıkarmaktır.

Sık yapılan hatalar

İlk hata, hâkimin önerisini duruşmada hemen kabul edip sonradan pişman olmaktır. Önerilen değişikliği anlamak ve gerekirse kısa bir süre istemek meşrudur. İkinci hata, hâkimin müdahalesini kişisel bir engel gibi görüp duruşmada sertleşmektir; hâkim yalnızca kanundaki denetimi yapıyor. Üçüncü hata, yeni protokolü yalnızca bir eşin hazırlamasıdır; iki tarafın da metni okuyup imzalaması gerekir.

Dördüncü hata, ilk protokolü hazırlarken belirsiz ifadelerle yetinmektir. Protokolün baştan somut yazılması, hâkimin müdahalesini azaltır. Duruşma öncesi protokolü nasıl güncelleyeceğinizi boşanma protokolünü duruşmadan önce değiştirmek veya yenilemek yazısında anlattık. Hâkimin duruşmada sorduğu soruları öğrenmek için de anlaşmalı boşanma duruşmasında hâkim ne sorar yazısı yararlı olur.

Hâkimin itirazı karşısında ne yapacağınıza birlikte karar vermek

Hâkimin değişiklik isteği düzeltilebilir bir ayrıntı olabilir; bazen ise protokolün özüne dokunan bir konu çıkar. İkisini ayırt etmek, dosyadaki maddelere ve çocuğun durumuna bağlıdır. Kendi durumunuzu telefonla arayarak ya da WhatsApp’tan yazarak anlatabilirsiniz; iletişim sayfasında bilgiler yer alıyor. Aile hukukundaki diğer süreçler için aile hukuku sayfasına da göz atabilirsiniz.