Boşanma Protokolünde Araç Devri ve Paylaşımı Nasıl Yazılır?

Araba, evlilik malvarlığının ev dışındaki en görünür kalemidir. Aracın kimde kalacağı, kredisinin kimin üzerine geçeceği ve kimin kime ne ödeyeceği, anlaşmalı boşanma protokolünde sık yazılan bir maddedir. Madde, araç ruhsatını kimin taşıdığından çok daha fazlasını kapsamalıdır: devir şekli, borçlar, değer ve tarih.

Aracın Hukuki Durumu: Kimin Mal Sayılıyor?

Eşlerin arasında mal rejimi sözleşmesi yoksa, edinilmiş mallara katılma rejimi uygulanır (TMK m. 202). Edinilmiş mal, her eşin bu mal rejiminin devamı süresince karşılığını vererek elde ettiği malvarlığı değerleridir; çalışmanın karşılığı olan edinimler ve edinilmiş malların yerine geçen değerler bu gruptadır (TMK m. 219). Evlilik sırasında maaşla alınan araç, ruhsat hangi eşin adına olursa olsun bu gruba girebilir.

Buna karşılık evlilikten önce alınmış, miras veya bağışla gelmiş araç kişisel maldır (TMK m. 220). Karma durumlar da vardır: eski aracın satışından gelen parayla yeni araç alınması gibi. Kişisel malların yerine geçen değerler kişisel mal (TMK m. 220), edinilmiş malların yerine geçen değerler edinilmiş mal sayıldığı için yeni aracın hangi kaynakla alındığı ayrıca ispat edilmelidir. Aracın genel hukuki durumu için boşanmada araç paylaşımı yazısına bakabilirsiniz.

Boşanmaya karar verilirse mal rejimi dava tarihinden geçerli olmak üzere sona erer (TMK m. 225/2), o sırada mevcut edinilmiş mallar ise tasfiye anındaki değerleriyle hesaba katılır (TMK m. 235). Dolayısıyla araçta değerin hangi tarihe göre belirleneceğini protokolde yazmak gerekir. Mal rejimi tasfiyesinde malların sürüm değerleri esas alınır (TMK m. 232). Yani araçların piyasada satıldığında elde edilecek değer, yani ikinci el piyasa değeri, hesap için temel alınır.

Araç Devri Nasıl Yapılır? Noter Şartı

Protokolün en çok atlanan noktası devir şeklidir. Karayolları Trafik Kanunu’na göre tescil edilmiş araçların her çeşit satış ve devirleri, araç sahibi adına düzenlenmiş tescil belgesi veya trafik tescil kayıtları esas alınarak noterler tarafından yapılır; noterler tarafından yapılmayan her çeşit satış ve devirler geçersizdir (2918 sayılı Karayolları Trafik Kanunu m. 20). Satış ve devir işlemi, siciline işlenmek üzere üç iş günü içerisinde ilgili trafik tescil kuruluşu ile vergi dairesine bildirilir; bu bildirimle birlikte alıcı adına trafik tescil işlemi gerçekleşmiş sayılır.

Bu hükmün protokole etkisi açıktır: “Araç eşimde kalacaktır” cümlesi, aracın mülkiyetini devretmez. Noter satışı yapılmadıkça araç eski sahibin adına kayıtlı kalır. Araç kaydı eski eşte durduğu sürece trafik cezaları ve motorlu taşıtlar vergisi gibi yükümlülükler kayıtlı malik olarak onun adına çıkmaya devam edebilir. Bu risklere girmemek için protokolde devir tarihi, noter işlemi için yapılacak ortak başvuru, masrafın kimde olduğu ve devir yapılmazsa ne olacağı yazılmalıdır.

Devirden Önce Aranan Şartlar

Aynı kanun hükmüne göre tescil edilmiş araçların satış ve devirleri; araçtan dolayı motorlu taşıtlar vergisi, gecikme faizi, gecikme zammı, vergi cezası ve trafik idari para cezası borcu bulunmadığının tespit edilmesi ve taşıt üzerinde satış veya devri kısıtlayıcı herhangi bir tedbir veya kayıt bulunmaması hâlinde yapılır (Karayolları Trafik Kanunu m. 20). Pratikte bu, devirden önce aracın vergi ve ceza borcunun tespit edilip kapatılmasını gerektirir.

Protokolde bu borçların hangi tarihe kadar doğanlarının kimin tarafından ödeneceği yazılabilir: Örneğin devir tarihine kadar doğan trafik cezaları ve vergi borçlarının aracı kullanan ya da devreden taraf tarafından ödenmesi gibi. Araç üzerinde haciz, rehin ya da başka bir kısıtlayıcı kayıt varsa devir yapılamaz; bu kaydın kaldırılması için protokolde bir takvim yazılmalıdır. Kayıtlar noter işleminden önce araştırılmalı ve devir günü sürprizle karşılaşılmamalıdır.

Araç Kredisi ve Taksitler

Aracın kredi ile alınması hâlinde, kalan taksitlerin kimin tarafından ödeneceği ve kredinin devirle ilişkisi netleşmelidir. Taraflar arasındaki ödeme anlaşması bankayı bağlamaz; banka sözleşmeyi imzalayan kişilerle ilişki kurar. Aracı alacak eş taksitleri üstleniyorsa, bankadan bu üstlenmenin kabul edilmesi ya da kredinin kapatılması protokolde ayrıca planlanmalıdır. Kredi ve borç konularının genel hâli için protokolde kredi ve borç maddesi yazısına bakabilirsiniz.

Borcun mal rejimi hesabındaki yeri de ayrıdır. Artık değer, edinilmiş malların toplam değerinden bu mallara ilişkin borçlar çıkarıldıktan sonra kalan miktardır (TMK m. 231). Yani araç kredisi ödenmemişse, araç değerinden bu borç düşülür; ancak kimin kredinin ne kadarını ödediği de dikkate alınır. Protokolde bu hesabın nasıl yapıldığı yazılırsa ileride ihtilaf çıkmaz.

Değer Nasıl Belirlenir ve Denkleştirme Nasıl Yapılır?

Aracı alacak eş, diğer eşe ne ödeyecek? Her eş, diğer eşe ait artık değerin yarısı üzerinde hak sahibi olur ve alacaklar takas edilir (TMK m. 236). Araç değeri protokolün temel rakamlarından biri olduğu için, değerin hangi yöntemle bulunduğu yazılmalıdır: Tarafların kabulü, ekspertiz raporu ya da bağımsız bir değerleme. Aracın hasar kaydı, kilometresi ve donanımı değeri etkiler; bu bilgiler protokole eklenebilir.

Denkleştirme ödemesi tek seferde veya taksitle yapılabilir. Taksitle ödemede, ödeme takvimi, gecikme hâlinde ne olacağı ve aracın devrinin ödemeden önce mi sonra mı yapılacağı belirtilmelidir. Aracın devri ödemeden önce yapılırsa bedelin alınamama riski doğar; ödemeden önce devretmek isteyen ve ödemeyi taksitle alacak taraf için bir güvence düşünülebilir. Güvence yolu dosyanın niteliğine göre değişir.

Birden Fazla Araç, Şirket Aracı ve Diğer Taşıtlar

Evliliğin sonunda iki araç varsa, protokolde her araç ayrı ayrı yazılmalıdır. Her aracın değeri ayrı belirlenir; sonra iki araç arasındaki fark denkleştirilir. Örneğin her eş kendi aracını alıyorsa ve değerler birbirine yakınsa, karşılıklı ödeme yapılmayabilir. Ancak değerler arasında fark varsa, farkı kimin kime ödeyeceğini rakamla yazmak gerekir.

Aracın bir şirket adına kayıtlı olması, protokolde farklı bir durum yaratır. Şirkete ait araç, şirket malvarlığının parçasıdır ve doğrudan eşlerin edinilmiş malları arasında yer almaz; ancak eşin şirketteki payı edinilmiş mal ise payın değeri mal paylaşımına girer. Bu durumda protokolde araç yerine şirket payı ele alınır. Motosiklet, karavan ve benzeri tescilli taşıtlar için de araç mantığı geçerlidir; devir şekli taşıtın türüne göre değişebileceği için işlemin hangi kurumda yapılacağını önceden öğrenmek gerekir.

Dava Sürerken Aracın Satılması veya Devredilmesi

Boşanma davası açıldıktan sonra eşlerden biri aracı satarsa ne olur? Hâkim, davanın devamı süresince eşlerin mallarının yönetimine ilişkin geçici önlemleri kendiliğinden alabilir (TMK m. 169). Ayrıca rejimin sona ermesinden önceki bir yıl içinde diğer eşin rızası olmadan yapılan karşılıksız kazandırmalar ile katılma alacağını azaltmak kastıyla yapılan devirler, edinilmiş mallara değer olarak eklenir (TMK m. 229). Dava açıldıktan sonra yapılan satış ise aracı hesaptan çıkarmaz: boşanmaya karar verilirse mal rejimi dava tarihinde sona erdiği için, o tarihte mevcut olan araç sonradan satılsa da tasfiyede hesaba katılır (TMK m. 225/2, 235). Anlaşmalı boşanmada böyle bir sorun çıkması beklenmez; ama protokol imzalanana kadar aracı satmak, bağışlamak ya da üçüncü kişiye devretmek istemeyen tarafın bunu protokolde taahhüt etmesi mantıklıdır.

Protokole eklenebilecek bir madde şöyle olabilir: “Taraflar, aracın devrine kadar aracı üçüncü kişiye devretmeyecek, rehin vermeyecek ve değerini azaltacak işlem yapmayacaktır.” Bu metin yalnız yazım şeklini gösterir; kendi dosyanızda koşullar farklı olabilir. Aracın tedbirle korunması gerekiyorsa çekişmeli boşanma durumunda ayrı bir yol izlenir; bunun için mal kaçırmayı önlemek için ihtiyati tedbir yazısına bakabilirsiniz.

Devre Kadar Aracı Kim Kullanacak?

Protokol imzalandıktan sonra devir yapılana kadar geçen dönemde aracı kim kullanacak, sigorta ve muayeneyi kim yenileyecek, kaza ve ceza durumunda sorumluluk kimde olacak? Bu soruların cevabı yazılmazsa, araç bir eşin elinde dururken diğerinin adına kayıtlı kalabilir ve her iki taraf da birbirinden şikâyetçi olabilir. Devir tarihine kadar araç ile ilgili ödemelerin (sigorta, bakım, yakıt) kimin tarafından karşılanacağı yazılmalıdır. Aracı kullanmayan ama adına kayıtlı olan eş için ayrıca bir koruma maddesi (örneğin, trafik cezası çıkarsa kullanıcı eşin ödemesi) konabilir.

Araç devri yapıldıktan sonra yeni malik adına tescil belgesinin düzenlenip teslim edilmesi, yeni malik için önemli bir adımdır. Devir günü alınan belgeleri saklayın.

Varsayımsal Bir Örnek

Varsayımsal bir örnek düşünelim: Evlilik boyunca eşlerden birinin kullandığı ve onun adına kayıtlı araç var. Araç kredi ile alınmış, kredisinin bir kısmı ödenmiş. Taraflar aracın kullanan eşte kalmasını, diğer eşe değerin yarısından kalan kredinin payı düşülerek ödeme yapılmasını ve devrin ödeme gününde noterde yapılmasını kararlaştırıyor. Devirden önce vergi ve trafik cezası borcu olmadığı tespit ediliyor. Protokolde noter masrafı, ceza ve vergi borçlarının devir tarihine kadar doğanlarının kime ait olduğu ve devir yapılmazsa ceza şartı yazılıyor. Örnek yalnız anlatım içindir; gerçek bir dosyada tutarlar ve kayıtlar farklı olacaktır.

Sık Yapılan Hatalar

• Aracın plakasını, şasi ve motor numarasını yazmamak.
• Devri noter işlemi olmadan yalnız protokolle tamamlanmış saymak.
• Devir tarihi yazmamak; araç eski eşin adına kayıtlı kalırken cezalar ve vergiler birikir.
• Araç kredisini unutmak ya da bankayla ayrıca konuşmamak.
• Aracın değerini yazmadan “karşılıklı kabul edilmiştir” demek.
• Araç ile ilgili sigorta ve muayene yükümlülüklerini düzenlememek.
• Araç ile birlikte gelen ek masrafları (lastik, bakım, aksesuar) hesaba katmamak.

Araç dışındaki malların paylaşımı için mal paylaşımı maddesi ve devirden doğacak tapu işlemleri için taşınmaz devri yazılarına bakabilirsiniz.

Araç Maddesini Yazarken Dosyanıza Özel Bakmak

Aracın kredisi, kayıtlı olduğu kişi, üzerindeki borçlar ve tarafların ödeme gücü değiştikçe en uygun madde de değişir. Elinizdeki ruhsat ve protokol taslağıyla durumunuzu telefonla arayarak ya da WhatsApp’tan yazarak anlatabilirsiniz; iletişim sayfasında yollar yer alıyor. Konunun genel çerçevesi için aile hukuku sayfasına göz atabilirsiniz.