Nafaka Azaltma ve Kaldırma Davası: Hangi Durumlarda Açılır?

Boşanma sırasında belirlenen nafaka, belirlendiği tarihteki koşullara dayanır. Yıllar içinde nafaka alacaklısının veya yükümlüsünün hayatında önemli değişiklikler olabilir: alacaklı yeniden evlenebilir, iş bulabilir, başka biriyle birlikte yaşamaya başlayabilir; yükümlü ise işini kaybedebilir veya ağır bir hastalıkla karşılaşabilir. Türk hukuku bu değişikliklere göre nafakanın azaltılmasına veya kaldırılmasına imkân tanır. Bu yazıda nafakanın hangi durumlarda sona erdiğini ve kaldırma ya da azaltma davasının nasıl yürütüldüğünü açıklıyoruz.

Yoksulluk Nafakasının Kendiliğinden Sona Ermesi

Türk Medeni Kanunu (TMK) m. 176/3’e göre yoksulluk nafakası aşağıdaki durumlarda kendiliğinden sona erer:

• Nafaka alacaklısının yeniden evlenmesi,
• Taraflardan birinin ölümü.

Bu durumlarda mahkeme kararına gerek yoktur. Ancak uygulamada icra takibinin sonlandırılması ve ileride doğabilecek uyuşmazlıkların önlenmesi için evlilik veya ölümün resmî kayıtlarla belgelenmesi ve gerekirse icra dairesine bildirilmesi önerilir. Alacaklı yeniden evlendiği hâlde nafaka tahsil etmeye devam ederse, evlenme tarihinden sonra alınan ödemelerin geri istenmesi gündeme gelebilir.

Mahkeme Kararıyla Kaldırma Sebepleri

TMK m. 176/3’e göre aşağıdaki durumlarda yoksulluk nafakası mahkeme kararıyla kaldırılır:

Fiilen evliymiş gibi yaşama

Bu sebep, alacaklının resmî evlilik yapmadan nafaka almaya devam etmek amacıyla başka biriyle birlikte yaşamasını önlemeye yöneliktir. Yargıtay uygulamasında şu unsurların varlığı aranır:

• Aynı konutta süreklilik gösteren birlikte yaşama,
• Evli çiftler gibi ortak bir hayat sürme,
• Çevre tarafından çift olarak tanınma,
• Ekonomik dayanışma.

Arkadaşlık ilişkisi, ara sıra görüşme veya birlikte tatile çıkma tek başına fiilen evliymiş gibi yaşama olarak kabul edilmeyebilir. İspat için tanıklar, adres kayıtları, kolluk araştırması ve sosyal medya içerikleri birlikte değerlendirilir.

Yoksulluğun ortadan kalkması

Nafaka alacaklısının düzenli bir işe girmesi, emekli olması, miras yoluyla gelir getiren mal edinmesi veya başka yollarla temel ihtiyaçlarını karşılayacak gelire kavuşması bu kapsamdadır. Yargıtay uygulamasında asgari ücret düzeyinde düzenli gelir elde eden alacaklının durumu, somut koşullara göre değerlendirilmektedir. Değerlendirmede gelirin sürekliliği ve alacaklının diğer koşulları dikkate alınır.

Nafakanın Azaltılması

TMK m. 176/4’e göre tarafların mali durumlarının değişmesi veya hakkaniyetin gerektirdiği hâllerde nafakanın azaltılması istenebilir. Azaltma sebepleri şunlar olabilir:

• Nafaka yükümlüsünün gelirinin önemli ölçüde düşmesi (iş kaybı, emeklilik, iflas),
• Nafaka yükümlüsünün ağır bir hastalık nedeniyle çalışamaz hâle gelmesi,
• Nafaka yükümlüsünün yeni bakım yükümlülüklerinin doğması,
• Nafaka alacaklısının gelirinde kısmi artış olması.

Mahkeme, gelir kaybının yükümlünün kendi iradesiyle mi yoksa elinde olmayan nedenlerle mi gerçekleştiğini değerlendirir. Nafakadan kaçmak amacıyla işten ayrılan veya gelirini bilerek düşüren kişinin azaltma talebi kabul görmeyebilir.

İştirak Nafakasında Azaltma ve Kaldırma

İştirak nafakası, çocuğun bakım ihtiyacına dayandığından farklı kurallara tabidir:

• Kendiliğinden sona erme: Çocuğun ergin olması. Çocuk ergin olduğunda iştirak nafakası kural olarak kendiliğinden sona erer.
• Yeniden belirleme: TMK m. 331’e göre durumun önemli ölçüde değişmesi hâlinde hâkim nafaka miktarını yeniden belirler veya nafakayı kaldırır.
• Velayetin değişmesi: Velayetin nafaka ödeyen ebeveyne geçmesi hâlinde iştirak nafakası kaldırılır ve gerekirse diğer ebeveyn aleyhine yeni nafaka belirlenir.

Velayet sahibi ebeveynin yeniden evlenmesi, çocuğun iştirak nafakasını kendiliğinden sona erdirmez. Çünkü iştirak nafakası çocuğa aittir ve çocuğun ihtiyaçları devam eder.

Nafaka Ödemesini Kendiliğinden Durdurmanın Riskleri

Uygulamada en sık yapılan hatalardan biri, nafaka yükümlüsünün koşulların değiştiğini düşünerek ödemeyi mahkeme kararı olmadan durdurmasıdır. Bunun sonuçları ağır olabilir:

• Nafaka alacaklısı birikmiş nafaka için icra takibi başlatabilir.
• İcra ve İflas Kanunu m. 344 uyarınca tazyik hapsi gündeme gelebilir.
• Kaldırma kararı sonradan verilse bile, kural olarak dava tarihinden önceki dönem için ödenmeyen nafaka borcu devam eder.

Bu nedenle kaldırma veya azaltma sebebi ortaya çıktığında gecikmeden dava açılmalı, karar verilinceye kadar ödemeler sürdürülmelidir. Ödenmeyen nafakanın sonuçları için ödenmeyen nafaka ve tazyik hapsi yazımıza bakabilirsiniz.

Nafaka Alacaklısının Savunmaları

Kaldırma veya azaltma davasında davalı konumundaki nafaka alacaklısı şu hususları ileri sürebilir:

• Birlikte yaşama iddiasının yalnızca arkadaşlık veya ara sıra görüşmeden ibaret olduğunu,
• Elde ettiği gelirin geçici, düzensiz veya temel ihtiyaçları karşılamaya yetmeyecek düzeyde olduğunu,
• Nafaka yükümlüsünün gelir kaybının kendi iradesine dayandığını,
• Yükümlünün kayıt dışı gelirleri ve yaşam standardının değişmediğini,
• Yaşı, sağlık durumu veya çocuk bakımı nedeniyle çalışma imkânının sınırlı olduğunu.

Karşılıklı iddiaların ispatında tanık beyanları ve kolluk araştırması belirleyici olduğundan, her iki tarafın da delillerini süresinde sunması önemlidir.

Kararın Geçerlilik Tarihi

Nafakanın kaldırılması veya azaltılması kararı kural olarak dava tarihinden itibaren sonuç doğurur. Dava tarihinden sonra ödenmiş fazla nafaka bakımından ayrıca değerlendirme yapılabilir. Yeniden evlenme veya ölüm gibi kendiliğinden sona erme hâllerinde ise nafaka, bu olayların gerçekleştiği tarihte sona erer.

Dava Sürecinde Deliller

• Nüfus kayıtları ve adres kayıtları,
• SGK kayıtları ve gelir belgeleri,
• Tanık beyanları,
• Kolluk aracılığıyla ekonomik ve sosyal durum araştırması,
• Hukuka uygun elde edilmiş sosyal medya içerikleri,
• Sağlık raporları (yükümlünün çalışamaz hâle gelmesi durumunda),
• İş sözleşmesinin sona erdiğini gösteren belgeler.

Hukuka uygun delil konusunda boşanmada mesaj ve ses kaydı delil olur mu yazımızdaki açıklamalar nafaka davaları için de geçerlidir.

Süresiz Nafaka Kararının Etkisi

Anayasa Mahkemesi’nin Haziran 2026’da TMK m. 175’teki “süresiz olarak” ibaresini iptal etmesi, nafaka kaldırma davalarında sıkça gündeme gelmektedir. Ancak iptal hükmü kararın Resmî Gazete’de yayımından dokuz ay sonra yürürlüğe girecektir ve kural olarak geriye yürümez. Mevcut kaldırma ve azaltma davaları, TMK m. 176’daki şartlar çerçevesinde değerlendirilmeye devam eder. Ayrıntılar için süresiz nafaka ve Anayasa Mahkemesi kararı yazımıza bakabilirsiniz.

Sonuç

Nafakanın azaltılması veya kaldırılması, kanunda belirlenen somut sebeplerin ispatına bağlıdır. Ödemelerin kendiliğinden durdurulması ciddi hukuki riskler doğururken, gecikmeden açılan dava geçmişe dönük kayıpları önler. Aile hukuku alanında nafaka yükümlülüğünüzün değiştirilmesi veya sona erdirilmesi için bizimle iletişime geçebilirsiniz.