Disiplin Cezasında Tekerrür ve Bir Derece Hafif Ceza: Ceza Ne Zaman Ağırlaşır, Ne Zaman Hafifler?

Disiplin cezasında yalnızca fiilin niteliği değil, memurun geçmişi de belirleyici olur. Aynı fiili ilk kez işleyen memur ile tekrar eden memur aynı cezayı almaz; öte yandan uzun yıllar başarılı hizmet vermiş ve ödül almış memur için idare daha hafif bir ceza seçme imkânına sahiptir. Bu yazıda, 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu’nun 125. maddesinin sonunda yer alan tekerrür, üçüncü uygulama ve hafifletme kurallarını ayrıntısıyla anlatıyoruz.

Tekerrür Kuralı

Kanun, disiplin cezası verilmesine sebep olmuş bir fiil veya halin, cezaların özlük dosyasından silinmesine ilişkin süre içinde tekerrüründe bir derece ağır ceza uygulanacağını belirtir. Buradaki “tekerrür”, aynı fiilin veya hâlin yeniden işlenmesidir. Ceza dereceleri sırasıyla uyarma, kınama, aylıktan kesme, kademe ilerlemesinin durdurulması ve devlet memurluğundan çıkarmadır. Yani kınama alan memur aynı fiili tekrarlarsa aylıktan kesme, aylıktan kesme alan memur tekrarlarsa kademe ilerlemesinin durdurulması cezası verilir. Bu artış mekanik biçimde değil, kanun sınırları içinde uygulanır.

Silinme Süresi ve Tekerrürün Zaman Sınırı

Tekerrür değerlendirmesinde önemli olan, önceki cezanın özlük dosyasından silinme süresidir. 133. maddeye göre devlet memurluğundan çıkarma cezasından başka bir disiplin cezasına çarptırılmış memur, uyarma ve kınama cezalarının uygulanmasından beş yıl, diğer cezaların uygulanmasından on yıl sonra atamaya yetkili amire başvurarak cezasının özlük dosyasından silinmesini isteyebilir. Kanun, tekerrürü “cezaların özlük dosyasından silinmesine ilişkin süre” içinde tekrar edilen fiil bakımından öngörmüştür. Bu nedenle beş veya on yıllık süre geçmiş bir ceza, tekerrür sayılmaz. Memur savunmasında bu süre hesabını mutlaka kontrol etmelidir.

Farklı Fiillerde Üçüncü Uygulama

Tekerrür yalnızca aynı fiilin tekrarını kapsamaz. Kanun, aynı derecede cezayı gerektiren fakat ayrı fiil veya haller nedeniyle verilen disiplin cezalarının üçüncü uygulamasında da bir derece ağır ceza verileceğini hükme bağlar. Yani bir memur önce geç gelme nedeniyle uyarma, ardından kılık kıyafete aykırılık nedeniyle uyarma alırsa, üçüncü kez yine uyarma gerektiren farklı bir fiil işlediğinde ceza kınamaya dönüşür. Bu hüküm, sürekli hafif ihlal yapan memurların cezasız kalmasını önlemek içindir. Uygulamada üçüncü uygulamanın sayımında önceki cezaların kesinleşmiş ve silinme süresi dolmamış olması aranır.

Bir Derece Hafif Ceza İmkânı

Kanun, memurlar lehine bir hafifletme imkânı da tanır: geçmiş hizmetleri sırasındaki çalışmaları olumlu olan ve ödül veya başarı belgesi alan memurlar için verilecek cezalarda bir derece hafif olanı uygulanabilir. Örneğin normalde aylıktan kesme gerektiren fiil için, olumlu geçmişi olan memura kınama verilebilir. Bu düzenleme, memurun bir defalık hatasının bütün geçmiş hizmetini gölgelememesi ilkesine dayanır. İdare bu imkânı kullanıp kullanmamakta takdir yetkisine sahiptir; ancak memurun ödül belgelerini savunmasında ileri sürmesi ve kararın gerekçesinde bunların değerlendirilmesini istemesi önemlidir.

Benzer Eylemler Hakkında Kural

125. maddenin devamında, sayılan fiil ve hallere nitelik ve ağırlıkları itibarıyla benzer eylemlerde bulunanlara da aynı nevi disiplin cezaları verileceği belirtilir. Bu hüküm, idarenin somut olayda benzer eylemi hangi bentle ilişkilendirdiğini açıklamasını gerektirir. Benzerlik değerlendirmesi, nitelik ve ağırlık bakımından yapılmalıdır. Örneğin bir fiilin, sayılan kayıtsızlık örneklerine benzer bir nitelik taşıması uyarma cezası için yeterli olabilir; ancak sırf memurun davranışından rahatsız olunması, benzerlik için tek başına yeterli değildir.

Son Kademedeki Memurlar

Öğrenim durumları nedeniyle yükselebilecekleri kadroların son kademelerinde bulunan devlet memurlarının, kademe ilerlemesinin durdurulması cezasının verilmesini gerektiren hallerde, brüt aylıklarının dörtte biri ile yarısı arasında kesinti yapılır ve tekerrüründe görevlerine son verilir. Çünkü son kademedeki memurun kademe ilerlemesi zaten mümkün olmadığından cezanın anlamlı olması için farklı bir yaptırım öngörülmüştür. Bu hükmün uygulanmasında memurun gerçekten son kademede olup olmadığı ve fiilin kademe durdurmayı gerektiren nitelikte olup olmadığı ayrı ayrı doğrulanmalıdır.

Özel Kanunlar ve Ceza Kovuşturması

Kanun, özel kanunların disiplin suçları ve cezalarına ilişkin hükümlerinin saklı olduğunu belirtir. Yani bazı kurumlarda (örneğin emniyet, öğretmenlik, yükseköğretim) kendi kanunları uygulanır ve tekerrür veya hafifletme kuralları farklı olabilir. Ayrıca disiplin kovuşturmasının yapılmış olması, fiilin genel hükümler kapsamına girmesi halinde sanık hakkında ayrıca ceza kovuşturması açılmasına engel değildir. Bu, aynı fiilden hem disiplin cezası hem ceza yargılaması yapılabileceği anlamına gelir; disiplin cezası ile ceza yargılaması birbirinden bağımsızdır.

Uygulamada Dikkat Edilecek Noktalar

Tekerrür ve ağırlaştırma uygulamasında idarenin dosyada şunları göstermesi gerekir: önceki cezanın kesinleştiği, silinme süresinin dolmadığı, yeni fiilin önceki fiille aynı olduğu (ya da üçüncü uygulama şartlarının oluştuğu) ve cezanın gerekçesinin açık olduğu. Memur ise özlük dosyasındaki kayıtların doğruluğunu, cezaların tebliğ tarihlerini ve silinme sürelerini denetlemelidir. Önceki ceza hâlâ yargı denetimindeyse veya iptal edilmişse, tekerrür gerekçesi de ortadan kalkar. Bu nedenle daha önceki ceza hakkında açılmış davaların sonucu da takip edilmelidir.

Cezanın Silinmesi ile İlişkisi

Tekerrür süresinin işlemesini sağlayan silinme kuralı ayrıca önemlidir. Uyarma ve kınama cezalarından beş yıl, diğer cezalardan on yıl sonra memur silme talebinde bulunabilir; memurun bu sürelerdeki davranışları isteğini haklı kılacak nitelikteyse karar verilerek özlük dosyasına işlenir. Kademe ilerlemesinin durdurulması cezasının silinmesinde disiplin kurulunun mütalaası alınır. Bu talep, hem tekerrür hem terfi süreçlerinde memurun aleyhindeki kayıtları ortadan kaldırdığından önemlidir. Silinme başvurusu, süre dolduktan sonra yazılı ve gerekçeli yapılmalıdır.

Sık Yapılan Hatalar

• Önceki ceza silinme süresini geçmişken tekerrür iddiasını incelememek,
• Ödül ve başarı belgelerini savunmaya eklememek,
• Üçüncü uygulama kuralını aynı fiil şartıyla karıştırmak,
• Cezanın kesinleşme tarihini kontrol etmemek,
• Silme talebini süre dolduktan sonra yazılı yapmamak.

Örnek Olay

Aşağıdaki örnek kurgusaldır. Bir memur, geçen yıl kınama cezası almış ve bu yıl aynı nitelikte bir fiil nedeniyle yeniden disiplin soruşturmasına alınmıştır. İdare, tekerrür kuralına dayanarak aylıktan kesme cezası vermek ister. Memur savunmasında önceki cezanın henüz silinme süresi içinde olduğunu kabul eder, ancak kurumdan aldığı ödül belgelerini sunarak bir derece hafif ceza uygulanmasını, yani kınama cezasının verilmesini talep eder. İdare bu talebi değerlendirmek ve kararında gerekçelendirmek zorundadır.

Sonuç

Disiplin cezasında tekerrür ve hafifletme kuralları, cezanın memurun geçmişine göre ayarlanmasını sağlar. Tekerrürde bir derece ağır, ödül alan memurlar için bir derece hafif ceza uygulanabilir. Silinme süreleri, üçüncü uygulama kuralı ve özel kanun hükümleri dikkatle takip edilmelidir. Disiplin dosyanızın bu açılardan incelenmesi için idare hukuku sayfamıza bakabilir, iletişim üzerinden bizimle telefon veya mesajla görüşebilirsiniz.