Gönüllü Geri Dönüş ve Uyum Danışmanlığı

Türkiye’deki göç yönetiminin yalnızca sınır dışı etme ve idari gözetim gibi zorlayıcı tedbirlerden ibaret olmadığını gösteren iki önemli mekanizma, gönüllü geri dönüş desteği ve uyum faaliyetleridir. Bu yazıda 6458 sayılı Kanun’un 60/A, 87 ve 96. maddeleri çerçevesinde bu iki düzenlemeyi ele alıyoruz.

Gönüllü Geri Dönüş Nedir?

Kanun m. 60/A, 2019 yılında eklenen bir hükümle, hakkında sınır dışı etme kararı alınmış ve menşe ülkesine gönüllü olarak geri dönmek isteyen düzensiz göçmenlerden Genel Müdürlüğün uygun gördüğü kişilere ayni veya nakdi destek sağlanabileceğini düzenler. Bu düzenleme, zorla sınır dışı etme yerine, kişinin kendi rızasıyla ve desteklenerek ülkesine dönmesini teşvik eden insani bir yaklaşımı yansıtır.

Uluslararası Koruma Sürecinde Gönüllü Dönüş

Kanun m. 87/1’e göre başvuru sahibi ve uluslararası koruma statüsü sahibi kişilerden, gönüllü olarak geri dönmek isteyenlere de ayni ve nakdi destek sağlanabilir. Bu, sınır dışı etme sürecindekinden ayrı ama benzer bir mantığa dayanan bir düzenlemedir; uluslararası koruma başvurusunda bulunan veya statü sahibi olan bir kişi, kendi iradesiyle menşe ülkesine dönmek istediğinde de destek alabilir. Bu durumda kişinin koruma statüsünden feragat etmesi, tamamen kendi özgür iradesine bağlıdır ve idare tarafından teşvik edilmez; yalnızca kişi bu yönde bir talepte bulunursa destek mekanizması devreye girer.

İş Birliği Yapılan Kuruluşlar

Kanun m. 60/A/2 ve m. 87/2’ye göre gönüllü geri dönüş çalışmaları, uluslararası kuruluşlar, kamu kurum ve kuruluşları ve sivil toplum kuruluşlarıyla iş birliği içinde yürütülebilir. Uygulamada bu alanda en aktif uluslararası kuruluşlardan biri Uluslararası Göç Örgütü’dür (IOM); bu kuruluş, birçok ülkede gönüllü geri dönüş ve yeniden entegrasyon programları yürütmektedir. Türkiye’deki gönüllü geri dönüş süreçlerinde de benzer program ve destek mekanizmalarından yararlanılabilir.

Uyum Faaliyetleri

Kanun m. 96/1’e göre Genel Müdürlük, ülkenin ekonomik ve mali imkânları ölçüsünde, yabancı ile başvuru sahibi veya uluslararası koruma statüsü sahibi kişilerin Türkiye’de toplumla karşılıklı uyumunu kolaylaştırmak ve sosyal hayatın tüm alanlarında üçüncü kişilerin aracılığı olmadan bağımsız hareket edebilmelerini sağlayacak bilgi ve beceriler kazandırmak amacıyla uyum faaliyetleri planlayabilir. Bu faaliyetler, kamu kurum ve kuruluşları, yerel yönetimler, sivil toplum kuruluşları, üniversiteler ve uluslararası kuruluşların katkılarından yararlanılarak yürütülür.

Kanun m. 96/2’ye göre yabancılar, ülkenin siyasi yapısı, dili, hukuki sistemi, kültürü ve tarihi ile hak ve yükümlülüklerinin temel düzeyde anlatıldığı kurslara katılabilir. Kanun m. 96/3’e göre kamusal ve özel mal/hizmetlerden yararlanma, eğitime ve ekonomik faaliyetlere erişim, sosyal ve kültürel iletişim ve temel sağlık hizmeti alma gibi konularda da uyum çalışmaları yürütülebilir.

Gönüllü Geri Dönüş ile Uyum Faaliyetlerinin Birbirini Tamamlaması

Bu iki mekanizma, aslında birbirini tamamlayan iki farklı senaryoya hizmet eder: uyum faaliyetleri, Türkiye’de kalmaya devam edecek yabancıların topluma entegrasyonunu kolaylaştırırken, gönüllü geri dönüş desteği, menşe ülkesine dönmek isteyen kişilerin bu süreci güvenli ve desteklenmiş şekilde gerçekleştirmesini sağlar. Bir yabancının hangi yolu tercih edeceği, tamamen kendi kişisel ve ailevi koşullarına bağlıdır.

Danışmanlık Hizmetinin Değeri

Gönüllü geri dönüş veya uyum sürecine karar vermeden önce bağımsız bir danışmanlık alınması, kişinin hem güncel haklarını hem de kararının olası sonuçlarını tam olarak anlamasına yardımcı olur. Bu danışmanlık, avukatlar, sivil toplum kuruluşları veya ilgili uluslararası kuruluşların Türkiye’deki temsilcilikleri aracılığıyla sağlanabilir ve kişinin bilinçli bir tercih yapmasını mümkün kılar.

Yerel Yönetimlerin ve Sivil Toplumun Rolü

Uyum faaliyetlerinin planlanmasında yerel yönetimler ve sivil toplum kuruluşları önemli bir rol üstlenir. Birçok büyükşehir belediyesi, göçmen ve uluslararası koruma statüsü sahibi kişilere yönelik dil kursları, mesleki eğitim programları ve sosyal uyum etkinlikleri düzenlemektedir. Bu programlara katılım genellikle gönüllülük esasına dayanır ve yabancının Türkiye’deki günlük yaşamını kolaylaştıracak pratik beceriler kazanmasını hedefler.

Gönüllü Geri Dönüşün Uzun Vadeli Faydaları

Gönüllü geri dönüş programları, yalnızca seyahat desteğiyle sınırlı kalmayıp bazı durumlarda menşe ülkedeki yeniden entegrasyonu kolaylaştırıcı destekleri de (mesleki eğitim, küçük ölçekli iş kurma desteği gibi) içerebilir. Bu kapsamlı yaklaşım, kişinin yalnızca fiziksel olarak ülkesine dönmesini değil, orada yeniden bir yaşam kurabilmesini de hedefler. Bu nedenle gönüllü dönüş düşünen kişilerin, mevcut destek programlarının kapsamını ilgili kurumlardan önceden öğrenmesi faydalı olur.

Örnek Olay

Aşağıdaki örnek, kuralların işleyişini göstermek amacıyla hazırlanmıştır ve gerçek bir dosyaya dayanmaz. Hakkında sınır dışı etme kararı alınan bir düzensiz göçmen, ülkesine dönmek istediğini ancak seyahat masraflarını karşılayamadığını belirtir. Genel Müdürlük, ilgili uluslararası kuruluşla iş birliği yaparak kişiye seyahat desteği sağlar ve kişi gönüllü olarak menşe ülkesine döner; bu süreçte zorla sınır dışı etme işlemine gerek kalmaz.

Kararın Kişisel ve Geri Dönüşsüz Sonuçları

Gönüllü geri dönüş, özellikle uluslararası koruma statüsü sahibi bir kişi için ciddi ve çoğu zaman geri dönüşü olmayan bir karardır; çünkü statüden feragat edip menşe ülkeye dönen bir kişinin, ileride aynı korumaya yeniden başvurması otomatik bir hak doğurmaz. Bu nedenle böyle bir karar almadan önce, mevcut durumun ve menşe ülkedeki koşulların dikkatlice değerlendirilmesi, mümkünse bir avukat veya sivil toplum kuruluşu danışmanından bilgi alınması önerilir; bu değerlendirme, kişinin ve ailesinin uzun vadeli güvenliğini ve geleceğini doğrudan etkileyebilecek niteliktedir, bu nedenle acele edilmeden ve tüm seçenekler değerlendirilerek karar verilmelidir.

Sonuç

Gönüllü geri dönüş desteği ve uyum faaliyetleri, göç yönetiminin zorlayıcı tedbirler dışında insani ve destekleyici boyutunu oluşturur; hangi mekanizmanın uygun olduğu, kişinin kendi hayat planına ve menşe ülkedeki koşullara göre değişir. Yabancılar hukuku alanında bu süreçlerle ilgili sorularınız için bizimle iletişime geçebilirsiniz.