Geri Gönderme Merkezinde Yabancının Hakları Nelerdir? Avukat, Yakın, Konsolosluk ve Sağlık Erişimi

Sınır dışı edilmek üzere idari gözetime alınan yabancılar, geri gönderme merkezlerinde tutulur. Bu merkezler, ceza infaz kurumu değildir; ancak özgürlüğün kısıtlandığı yerlerdir. Bu nedenle kanun, burada tutulan kişilerin hakları ve güvenceleri konusunda ayrıntılı hükümler içerir: sağlık, haberleşme, hukuki yardım, çocukların korunması ve ziyaret hakkı gibi. Yabancıların ya da yakınlarının bu hakları bilmesi, süreçte hak kaybını önler. Bu yazıda YUKK m. 58 ve 59 çerçevesinde geri gönderme merkezlerindeki hakları anlatıyoruz.

Geri Gönderme Merkezi Nedir?

YUKK m. 58/1’e göre idari gözetime alınan yabancılar geri gönderme merkezlerinde tutulurlar. Geri gönderme merkezleri Bakanlık tarafından işletilir; Bakanlık, kamu kurum ve kuruluşları, Türkiye Kızılay Derneği veya kamu yararına çalışan derneklerden göç alanında çalışan kuruluşlarla protokol yaparak bu merkezleri işlettirebilir (m. 58/2). Merkezlerin kurulması, yönetimi, işletilmesi, denetimi ve nakil işlemlerine ilişkin usul ve esaslar yönetmelikle düzenlenir (m. 58/3). Merkezde kalış süresi, idari gözetimin süresine bağlıdır.

İdari Gözetimin Süresi

Geri gönderme merkezlerindeki idari gözetim süresi altı ayı geçemez. Ancak bu süre, sınır dışı etme işlemlerinin yabancının iş birliği yapmaması veya ülkesiyle ilgili doğru bilgi ya da belgeleri vermemesi nedeniyle tamamlanamaması hâlinde, en fazla altı ay daha uzatılabilir (m. 57/3). İdari gözetimin devamında zaruret olup olmadığı, valilik tarafından her ay düzenli olarak değerlendirilir; zaruret görülmeyen yabancılar için idari gözetim derhal sonlandırılır ve alternatif yükümlülükler getirilir (m. 57/4). İdari gözetim kararına karşı itiraz için idari gözetim kararına itiraz yazısına bakabilirsiniz.

Sağlık Hizmetleri

YUKK m. 59/1-a’ya göre geri gönderme merkezlerinde yabancı tarafından bedeli karşılanamayan acil ve temel sağlık hizmetleri bedelsiz verilir. Bu, merkezde bulunan kişinin sağlık ihtiyaçlarının ekonomik nedenlerle karşılanmamasını önler. Kronik hastalıklar, ilaç ihtiyacı ve psikolojik destek gibi konularda yabancının veya yakınlarının durumu merkez yönetimine bildirmesi önemlidir. Ciddi sağlık sorunları olan kişiler bakımından ayrıca sınır dışı etmeme hükümleri gündeme gelebilir; bunun için sınır dışı edilmeyecek yabancılar yazısına bakabilirsiniz.

Yakınlarla, Noterle ve Avukatla Görüşme

Yabancıya; yakınlarına, notere, yasal temsilciye ve avukata erişme ve bunlarla görüşme yapabilme, ayrıca telefon hizmetlerine erişme imkânı sağlanır (m. 59/1-b). Bu hak, savunma hakkının ve hukuki yardımın temelini oluşturur. Yabancı, avukatıyla görüşerek idari gözetim kararına ve sınır dışı kararına karşı hak arama yollarını değerlendirebilir. Ayrıca noter aracılığıyla vekâlet verme imkânı da bulunur. İdari gözetim işlemine karşı yargı yoluna başvuranlardan avukatlık ücretlerini karşılama imkânı bulunmayanlara, talepleri hâlinde Avukatlık Kanunu hükümlerine göre avukatlık hizmeti sağlanır (m. 57/7). Adli yardım konusunda adli yardım ve tercüman hakkı, yabancılar için yazısına göz atabilirsiniz.

Ziyaretçi, Konsolosluk ve BMMYK

Yabancıya; ziyaretçileri, vatandaşı olduğu ülke konsolosluk yetkilisi, Birleşmiş Milletler Mülteciler Yüksek Komiserliği görevlisiyle görüşebilme imkânı sağlanır (m. 59/1-c). Konsolosluk erişimi, yabancının vatandaşı olduğu devletin korumasından yararlanmasını sağlar. BMMYK erişimi ise koruma ihtiyacı olan kişiler bakımından önemlidir. Ayrıca göç alanında çalışan ilgili sivil toplum kuruluşu temsilcileri, Genel Müdürlüğün izniyle geri gönderme merkezlerini ziyaret edebilirler (m. 59/2). Tutuklanan yabancılar için konsolosluk bilgilendirmesi hakkında yabancı tutuklanması ve konsolosluğu bilgilendirme yazısına bakabilirsiniz.

Çocukların ve Ailelerin Korunması

YUKK m. 59/1-ç’ye göre geri gönderme merkezlerinde çocukların yüksek yararları gözetilir ve aileler ayrı yerlerde barındırılır. Ayrıca çocukların eğitim ve öğretimden yararlandırılmaları hususunda Millî Eğitim Bakanlığınca gerekli tedbirler alınır (m. 59/1-d). Refakatsiz çocuklar bakımından ise uluslararası koruma başvurusu yapmışlarsa Çocuk Koruma Kanunu hükümleri uygulanır ve çocuklar uygun konaklama yerlerine yerleştirilir (m. 66). Bu hükümler, çocukların idari gözetim koşullarından korunmasını amaçlar.

Alternatif Yükümlülükler

İdari gözetimin devamında zaruret görülmeyen yabancılar için idari gözetim sonlandırılır ve idari gözetime alternatif yükümlülükler getirilir (m. 57/4, 57/A). Bu yükümlülükler arasında belirli adreste ikamet etme, bildirimde bulunma, aile temelli geri dönüş, geri dönüş danışmanlığı, kamu yararına hizmetlerde gönüllülük, teminat ve elektronik izleme sayılır. Bu yükümlülükler toplamda yirmi dört ayı geçemez (m. 57/A/2). Bu alternatifler için idari gözetime alternatif yükümlülükler yazısı ayrıntı verir.

Elektronik Cihazların İncelenmesi

İdari gözetim altına alınan yabancıların uyruklarının tespit edilmesi amacıyla elektronik ve iletişim cihazları incelenebilir; inceleme sonucunda elde edilen veriler bu amaç dışında kullanılmaz (m. 57/8). Bu, kişisel verilerin korunması bakımından da önem taşır. Yabancıların kişisel verileri konusunda yabancıların KVKK kapsamındaki hakları yazısına bakabilirsiniz.

Sınır Dışı Sürecinin Devamı

Geri gönderme merkezlerindeki yabancılar, kolluk birimi tarafından sınır kapılarına götürülür (m. 60/1). Sınır dışı edilecek yabancıların seyahat masrafları kendilerince karşılanır; yabancının parası yetmiyorsa Genel Müdürlükçe karşılanır ve yabancının parasının bir kısmı Hazineye gelir kaydedilebilir. Masraflar geri ödenmediği sürece yabancıların Türkiye’ye girişine izin verilmeyebilir (m. 60/3). Bu masraflar için sınır dışı masrafları ve barınma sağlayanlara idari para cezası yazısına bakabilirsiniz.

Sık Yapılan Hatalar

• Yakınların merkezdeki kişiye ulaşma yollarını bilmemesi,
• İdari gözetim kararının tebliğini ve itiraz süresini takip etmemek,
• Sağlık sorununu merkez yönetimine bildirmemek,
• Adli yardım imkânını araştırmamak,
• Alternatif yükümlülük imkânını değerlendirmemek.

Örnek Olay

Aşağıdaki örnek kurgusaldır. İkamet izni iptal edilen ve sınır dışı kararı alınan bir yabancı idari gözetime alınarak geri gönderme merkezine yerleştirilir. Yabancı, yakınlarını telefonla arar ve bir avukatla görüşme talebinde bulunur. Avukat, idari gözetim kararına karşı sulh ceza hâkimine başvurur. Ayrıca yabancının ciddi bir sağlık sorunu bulunduğunu belgeleyerek sınır dışı etmeme hükümlerinin uygulanmasını da talep eder.

Sonuç

Geri gönderme merkezlerinde tutulan yabancıların sağlık, haberleşme, avukat ve konsolosluk erişimi, çocukların korunması ve ziyaret hakları kanunla güvence altındadır. Süreç boyunca itiraz sürelerinin ve alternatiflerin takip edilmesi önemlidir. Geri gönderme merkezindeki bir yakınınız için yabancılar hukuku alanında destek almak isterseniz, iletişim sayfamızdan bize telefonla veya mesajla ulaşabilirsiniz.