Havale Sözleşmesi Nedir? Havale Eden, Alıcı ve Ödeyicinin Hak ve Borçları (TBK 555-560)

Ticari hayatta ödemeler çoğu zaman doğrudan borçludan alacaklıya yapılmaz; üçüncü bir kişi aracılığıyla yürür. Bir tacir borcunu ödemek için kendi borçlusundan alacaklısına ödeme yapmasını isteyebilir. Bu tür üç taraflı ödeme ilişkileri hukukta havale olarak adlandırılır. Türk Borçlar Kanunu’nun 555-560. maddeleri havalenin tanımını, üç taraf arasındaki hak ve borçları ve yetkinin geri alınmasını düzenler. Havale, TTK m. 4 uyarınca mutlak ticari dava konularından biridir (ticari işletmeyi ilgilendirmeyen havaleler hariç). Bu yazıda havale sözleşmesini anlatıyoruz.

Havalenin Tanımı ve Taraflar

TBK m. 555’e göre havale, havale edenin, kendi hesabına, para, kıymetli evrak ya da diğer bir mislî eşyayı havale alıcısına vermek üzere havale ödeyicisini; bunları kendi adına kabul etmek üzere havale alıcısını yetkili kıldığı bir hukuki işlemdir. Havalede üç kişi vardır:

• Havale eden: Ödeme talimatı veren kişidir.
• Havale ödeyicisi: Havale edenin hesabına ödeme yapması istenen kişidir; genellikle havale edenin borçlusudur.
• Havale alıcısı: Ödemeyi alacak kişidir; genellikle havale edenin alacaklısıdır.

Örneğin bir tacir A, tedarikçisi B’ye borçludur; kendisine borçlu olan müşterisi C’den B’ye ödeme yapmasını ister. Burada A havale eden, C ödeyici, B alıcıdır. Bu düzenleme, borç ve alacakların doğrudan mahsup edilmesi sonucunu doğurabilir.

Havale Eden ile Alıcı Arasındaki İlişki

TBK m. 556/1’e göre havale, havale edenin havale alıcısına olan borcunun ifası amacıyla yapılıyorsa, bu borç ancak havale ödeyicisinin borcu ifa etmesiyle sona erer. Yani havale, borcu hemen sona erdirmez; ödeyici gerçekten ödeme yapınca borç ortadan kalkar. Havaleyi kabul etmiş olan alıcı, ödeyiciye başvurarak havalede belirlenen süre içinde alacağını elde edememişse, bu alacağı havale edene karşı yeniden ileri sürebilir (m. 556/2). Yani ödeme yapılmazsa alıcı, asıl borçlu olan havale edene dönebilir. Alacaklı olan havale alıcısı, havaleyi kabul etmek istemezse, durumu borçlu olan havale edene gecikmeksizin bildirmek zorundadır; bildirmezse bundan doğan zararı gidermekle yükümlü olur (m. 556/3). Bu kural, tarafların havale konusunda şeffaf davranmasını sağlar.

Havale Ödeyicisinin Borcu

TBK m. 557/1’e göre havale ödeyicisi, çekince belirtmeksizin havaleyi kabul ettiğini havale alıcısına bildirirse, ifa ile yükümlü olur ve ona karşı ancak aralarındaki ilişkiden veya havalenin içeriğinden doğan savunmaları ileri sürebilir; havale eden ile kendi arasındaki ilişkiden doğan savunmaları ileri süremez. Bu, kabulle birlikte ödeyicinin alıcıya karşı doğrudan borçlanması anlamına gelir. Örneğin ödeyici C, B’ye havaleyi kabul ettiğini bildirirse, A ile aralarındaki başka bir uyuşmazlığı (örneğin A’nın ayıplı mal teslim ettiği iddiasını) B’ye karşı ileri süremez. Bu düzenleme alıcıyı korur ve havalenin güvenilirliğini artırır.

Havale ödeyicisi, havale edene borçlu ise, borcu havale alıcısına ifa etmesi, havale edene yapacağı ifaya oranla daha fazla yük getirmiyorsa, borcu havale alıcısına ifa etmekle yükümlüdür. Bu durumda, havale eden ile aralarında aksi kararlaştırılmamışsa havale ödeyicisinin, ifadan önce havaleyi kabul ettiğini havale alıcısına açıklamasına gerek yoktur (m. 557/2). Yani ödeyici zaten havale edene borçluysa, kabul beyanı olmadan da ödeme yapmakla yükümlü olabilir.

İfa Edilmemesi Halinde Bildirim Yükümü

TBK m. 558’e göre havale ödeyicisi, havale alıcısının istemesine karşın ifadan kaçınır veya havale konusunu ifa etmeyeceğini önceden açıklarsa havale alıcısı, durumu gecikmeksizin havale edene bildirmekle yükümlüdür; bildirmezse bu yüzden havale edenin uğrayacağı zarardan sorumlu olur. Bu bildirim, havale edenin alternatif önlem alabilmesini sağlar. Örneğin ödeyici ödeme yapmayı reddediyorsa, havale eden başka bir yoldan alıcıya ödeme yapabilir veya ödeyiciye karşı işlem yapabilir. Bildirimin yazılı ve gecikmeksizin yapılması ispat açısından önemlidir. Tacirler arasında temerrüt ve ihtarlara ilişkin usul için tacirler arası ihtarnamenin önemi yazısına bakabilirsiniz.

Yetkinin Geri Alınması

TBK m. 559’a göre havale eden, havale alıcısına verdiği yetkiyi her zaman geri alabilir. Ancak havale alıcısının yararına, özellikle onun alacağını elde etmesi amacıyla verdiği yetkiyi geri alamaz. Havale ödeyicisi, havale alıcısına havaleyi kabul ettiğini açıklamadığı sürece havale eden, ona verdiği yetkiyi geri alabilir. Havale edenin iflası halinde henüz kabul edilmemiş olan havale kendiliğinden sona erer. Bu kurallar, havalenin bağlayıcı hale gelme anını gösterir: kabul beyanı ve alıcının yararına yapılan havale, geri alma hakkını sınırlar. Şirketlerin iflası ve sonuçları için şirketin iflası ve sonuçları yazısına göz atabilirsiniz.

Kıymetli Evrak Konusunda Havale

TBK m. 560’a göre kıymetli evraka bağlanmış alacağın hamile ödenmesi amacıyla yapılan yazılı havaleler hakkında bu bölüm hükümleri uygulanır. Bu durumda havale ödeyicisi karşısında her hamil, havale alıcısı sayılır. Buna karşılık, havale eden ile havale alıcısı arasındaki ilişkiye özgü haklar, sadece alacağı devreden ile devralan arasında doğmuş olur. Çekler ve poliçe benzeri havaleler hakkındaki özel hükümler saklıdır. Yani çek ve poliçe gibi kambiyo senetleri havale niteliği taşısa da kendi özel kurallarına tabidir; bu konuda police nedir nasıl düzenlenir ve çek ibraz süresi ve ibraz süresi geçtikten sonra çekin durumu yazıları bilgi verir.

Havale ile Alacağın Temliki ve Cari Hesap Farkı

Havale, alacağın temlikinden farklıdır. Temlikte alacaklı, alacağını devrederek yerine yeni alacaklı geçer; havalede ise alacak devredilmez, sadece ödeme yetkisi verilir. Cari hesap sözleşmesi ise iki taraf arasında karşılıklı alacak ve borçların kalem kalem hesaba geçirilmesini kapsar. Bu farklar için şirketler arası alacağın temliki ve cari hesap sözleşmesinden doğan alacaklar yazılarına bakabilirsiniz. Havale ile ilgili uyuşmazlıklarda hangi hukuki ilişkinin bulunduğunun doğru nitelendirilmesi önemlidir.

Uygulamada Karşılaşılan Durumlar

• Tacir, kendi müşterisinden tedarikçisine ödeme yapmasını ister (klasik havale).
• Şirket bir üçüncü şirketi, borçlusu adına ödeme yapması için yetkilendirir.
• Banka havalesi (EFT) uygulamada farklı bir hukuki niteliğe sahip olsa da, para transfer ilişkisinde benzer üçlü yapı görülür.
• İnşaat, tedarik zincirinde alt yüklenici ödemelerinin ana müteahhit tarafından yapılması.

Bu durumlarda taraflar arasındaki yazılı anlaşma, kabul beyanı ve ödeme belgeleri önemlidir.

Pratik Öneriler

• Havale talimatını yazılı verin ve tutar, vade ve şartları açık yazın.
• Ödeyicinin havaleyi kabul ettiğini yazılı olarak alıcıya bildirmesini sağlayın.
• Ödeyici ifadan kaçınırsa alıcı olarak havale edene gecikmeksizin yazılı bildirim yapın.
• Yetkiyi geri almadan önce ödeyicinin kabul edip etmediğini kontrol edin.
• Ödemeleri banka yoluyla yapın ve dekontlarını saklayın.

Sık Yapılan Hatalar

• Havale talimatını sözlü vermek,
• Ödeyicinin kabul beyanını belgelendirmemek,
• Alıcının ifa edilmemesini havale edene bildirmemesi,
• Kabul edilmiş havalede yetkiyi geri almaya çalışmak,
• Havaleyi alacağın temliki ile karıştırmak.

Örnek Olay

Aşağıdaki örnek kurgusaldır. Bir tedarikçi olan B, müşterisi A’dan alacaklıdır. A, kendi müşterisi C’ye borcunu B’ye ödemesi için havale eder. C, çekince belirtmeden havaleyi B’ye kabul ettiğini bildirir. Bu durumda C, B’ye karşı doğrudan ifa ile yükümlüdür ve A ile aralarındaki ayıp uyuşmazlığını B’ye karşı ileri süremez. C ödeme yapmazsa B, durumu gecikmeksizin A’ya bildirmelidir; aksi halde A’nın uğrayacağı zarardan sorumlu olur. B alacağını C’den alamazsa A’ya dönebilir.

Sonuç

Havale, üç taraf arasında ödeme yetkisi veren bir hukuki işlemdir; ödeyici kabulle alıcıya karşı borçlanır, alıcı ifa edilmemesini havale edene bildirmelidir ve havale eden yetkiyi kanunda gösterilen sınırlar içinde geri alabilir. Ticari ödeme ilişkilerinizin doğru kurgulanması için ticaret hukuku alanında dosyanızı birlikte değerlendirebiliriz. İletişim sayfamızdaki telefon numarasından veya mesajla bize ulaşabilirsiniz.