Pay Sahibi Şirketten Borç Alabilir mi? Anonim Şirkette Borçlanma Yasağı ve Sınırları (TTK 358)

Bir şirketin ortağı, aynı zamanda şirketin borçlusu olabilir mi? Uygulamada ortakların şirketten “avans” veya “ödünç” adı altında para çekmesi sık görülür. Oysa anonim şirketlerde bu uygulama sermaye koruma ilkesiyle doğrudan çatışır. Türk Ticaret Kanunu’nun 358. maddesi, pay sahiplerinin şirkete borçlanmasını belirli koşullara bağlar ve çoğu durumda yasaklar. Bu yazıda yasağın kapsamını, amacını ve sonuçlarını anlatıyoruz.

Yasağın Amacı: Sermayenin Korunması

Anonim şirkette sermaye, şirket alacaklıları için bir güvencedir. Pay sahibi sermaye taahhüdünü yerine getirmeden veya şirketin zararları karşılanmadan şirketten borç alırsa, ortak fiilen şirkete koyduğu parayı geri almış olur. Bu durumda alacaklıların güvencesi zayıflar. Bu nedenle kanun koyucu, ortağın şirkete borçlanmasını sıkı şartlara bağlamıştır. Bu ilke, şirketin kendi paylarını satın alması gibi diğer sermaye koruma kurallarıyla aynı mantığa dayanır; ayrıntı için anonim şirketin kendi paylarını iktisap etmesi yazısına bakabilirsiniz.

Maddenin İçeriği

TTK m. 358/1’e göre pay sahipleri, sermaye taahhüdünden doğan vadesi gelmiş borçlarını ifa etmedikçe ve şirketin serbest yedek akçelerle birlikte kârı geçmiş yıl zararlarını karşılayacak düzeyde olmadıkça şirkete borçlanamaz. Buradaki iki koşul birlikte aranır:

1. Sermaye taahhüdü borcunun ifası: Ortak, taahhüt ettiği sermayenin vadesi gelmiş kısmını ödemiş olmalıdır. Sermaye borcunu ödemeyen ortağın şirkete borçlanması kesinlikle yasaktır.
2. Geçmiş yıl zararlarının karşılanması: Şirketin serbest yedek akçeleri ile kârı, geçmiş yıl zararlarını karşılayacak düzeyde olmalıdır. Zarar kapatılmadıkça borç verilemez.

Bu iki şart sağlanmadan yapılan borçlanmalar kanuna aykırıdır. Şartlar sağlandığında dahi borçlanma, şirketin çıkarına aykırı ve dürüstlük kuralına uygun olmayan bir biçimde yapılmamalıdır.

Kapsam: Kimler ve Hangi İşlemler?

Yasak, pay sahiplerini kapsar. Uygulamada ortağın kendisine doğrudan borç verilmesi kadar, ortağın yakınlarına veya ortağın kontrol ettiği şirketlere borç verilmesi de aynı amaçla yapıldığında tartışma doğurur. Kısa vadeli avans, cari hesap alacakları, ortağın kişisel giderlerinin şirket tarafından karşılanması ve şirketten sağlanan teminatlar bu kapsamda incelenebilir. Ortağın şirketten çektiği tutarların kayıtlarda “ortaklardan alacaklar” hesabında izlenmesi, uyuşmazlıkta önemli delildir. Ticari defter kayıtlarının nasıl tutulması gerektiği için ticari defterlerin tutulması ve on yıl saklama süresi yazısına bakabilirsiniz.

Örtülü Kazanç Aktarımı ile Bağlantı

Şirket, ortağa piyasa koşullarına uygun olmayan şartlarla borç verirse veya borcu tahsil etmezse, örtülü kazanç aktarımı gündeme gelebilir. Bu durum hem şirket hukuku hem vergi hukuku açısından sorun yaratır. Anonim şirkette kâr payı ancak genel kurul kararı ve dağıtılabilir kâr üzerinden yapılabilir; ortağa gizli kâr dağıtımı sermaye korumasına aykırıdır. Kâr payı esasları için anonim şirkette kâr payı, yedek akçe ve temettü yazısını okuyabilirsiniz.

Pay İktisabı İçin Avans ve Teminat Yasağı

TTK m. 380 de benzer bir güvenlik önlemi getirir: paylarının iktisap edilmesi amacıyla şirketin başka bir kişiyle yaptığı, konusu avans, ödünç veya teminat verilmesi olan hukuki işlemler batıldır. Bu, şirketin kaynaklarıyla kendi payının satın alınması suretiyle dolambaçlı şekilde sermayenin geri ödenmesini engeller. Kredi ve finans kurumlarının işletme konusuna giren işlemler ile çalışanlara pay iktisabı için verilen avans, ödünç ve teminat istisnadır; ancak bu istisnalar da kanuni yedek akçeleri azaltamaz. Bu iki hüküm birlikte okunmalıdır.

Limited Şirketlerde Durum

Limited şirketlerde ortağa borç verme konusunda ayrı bir düzenleme vardır ve genel kurul kararı gibi şartlar aranır. Bu nedenle limited şirket ortağı, anonim şirket kurallarını doğrudan uygulayamaz. Limited şirkette ek ödeme ve yan edim yükümlülükleri için limited şirkette ek ödeme ve yan edim yükümlülükleri yazısı bilgi verir. Şirket türünü doğru belirlemek için şirket türleri karşılaştırması yazısına da göz atabilirsiniz.

Yasağa Aykırılığın Sonuçları

Yasağa aykırı işlemlerin sonuçları birkaç düzeyde ortaya çıkar. İlk olarak, borçlanmanın geçerliliği ve iade yükümlülüğü tartışılabilir; şirket, kanuna aykırı şekilde verilen tutarın iadesini isteyebilir. İkinci olarak, yönetim kurulu üyeleri kanundan doğan yükümlülüklerini kusurlarıyla ihlal ederlerse şirkete, pay sahiplerine ve alacaklılara karşı sorumlu olabilirler (TTK m. 553). Üçüncü olarak, şirketin alacaklıları iflas halinde bu tutarları tahsil etmek isteyebilir. Bu risklere karşı yönetim kurulu, ortağa borç vermeden önce kanuni şartları kontrol etmeli ve karar gerekçelerini yazılı tutmalıdır. Sorumluluk için yönetim kurulu üyesinin hukuki sorumluluğu yazısına bakabilirsiniz.

Azınlık ve Alacaklı Hakları

Şirketin uğradığı zararın tazminini, şirket ve her bir pay sahibi isteyebilir; pay sahipleri tazminatın ancak şirkete ödenmesini isteyebilir (TTK m. 555). Bu nedenle ortağa yapılan kanuna aykırı borç verme, diğer pay sahipleri tarafından dava konusu edilebilir. Bilgi alma ve inceleme hakkı bu süreçte önemlidir; bkz. pay sahibinin bilgi alma ve inceleme hakkı. Şüpheli işlemlerin araştırılması için özel denetim talebi ve süreci yazısı da yararlıdır.

Pratik Öneriler

• Ortağa borç verilmeden önce sermaye taahhüdü borcunun tamamen ödendiğini doğrulayın.
• Geçmiş yıl zararlarının serbest yedek ve kârla karşılanıp karşılanmadığını hesaplayın.
• Kararı yönetim kurulunda gerekçeli ve yazılı alın.
• Borç için makul faiz ve vade belirleyin, sözleşmeyi yazılı yapın.
• Ortak cari hesabını düzenli izleyin ve dönem sonunda mutabakat alın.

Sık Yapılan Hatalar

• Ortağın hesabından şirket kasasına serbestçe para çekmesine izin vermek,
• Sermaye borcunu ödemeyen ortağa avans vermek,
• Borcu belgelendirmeden ve faizsiz bırakmak,
• Zarar varken ortak alacaklarını görmezden gelmek,
• Yasak hükmünü limited şirketlerde de aynen uygulanır sanmak.

Örnek Olay

Aşağıdaki örnek kurgusaldır. Bir anonim şirketin pay sahibi, sermayesinin son taksitini henüz ödememiştir ve şirketin geçmiş yıl zararları da kapatılmamıştır. Ortak, şahsi ihtiyacı için şirketten yüksek tutarlı bir ödünç ister. Yönetim kurulu, TTK m. 358 gereği önce sermaye borcunun ödenmesi ve zararların karşılanması gerektiğini belirterek talebi reddeder. Aksi halde hem ortağın hem yöneticilerin sorumluluğu gündeme gelirdi.

Sonuç

Anonim şirkette pay sahibi, vadesi gelmiş sermaye borcunu ödemeden ve şirketin serbest yedekleri ile kârı geçmiş yıl zararlarını karşılamadan şirkete borçlanamaz. Bu kural sermaye korumanın önemli bir parçasıdır. Şirket-ortak ilişkilerinizin doğru kurulması için ticaret hukuku alanında dosyanızı birlikte inceleyebiliriz. İletişim sayfamızdaki telefon numarasından veya mesajla bize ulaşabilirsiniz.