Ticari Satışta Kısmi Teslim ve Ayıp İhbar Süreleri: Tacir Alıcı Hangi Haklara Sahip? (TTK 23)

Tacirler arasında mal satışı, ticari hayatın en yoğun işlemlerinden biridir. Bu işlemlerde mal bazen kısım kısım teslim edilir, alıcı bazen malı almaktan kaçınır ya da teslim edilen malda ayıp çıkar. Türk Ticaret Kanunu’nun 23. maddesi, tacirler arası satışlarda bu üç duruma özel kurallar getirir. Özellikle ayıp ihbarında öngörülen kısa süreler, hak kaybına yol açabildiği için ticaretle uğraşan herkesin bilmesi gereken bir konudur. Bu yazıda TTK m. 23’ün kısmi teslim, alıcı temerrüdü ve ayıp ihbarı düzenlemelerini anlatıyoruz.

Tacirler Arası Satışta Genel Çerçeve

TTK m. 23/1’e göre bu maddedeki özel hükümler saklı kalmak şartıyla, tacirler arasındaki satış ve mal değişimlerinde de Türk Borçlar Kanunu’nun satış sözleşmesi ile mal değişim sözleşmesine ilişkin hükümleri uygulanır. Yani TBK hükümleri genel çerçeveyi oluşturur; TTK m. 23 ise ticari işlerin hızına uygun özel düzenlemeler ekler. Ayıp konusunda genel bilgi için ticari satım sözleşmesinde ayıplı mal yazısına bakabilirsiniz.

Kısmi Teslim: Alıcının Hakları

TTK m. 23/1-a şu durumu düzenler: sözleşmenin niteliğine, tarafların amacına ve malın cinsine göre satış sözleşmesinin kısım kısım yerine getirilmesi mümkünse veya bu şartlar bulunmamasına rağmen alıcı, çekince ileri sürmeksizin kısmi teslimi kabul etmişse, sözleşmenin bir kısmının yerine getirilmemesi durumunda alıcı haklarını yalnızca teslim edilmemiş olan kısım hakkında kullanabilir.

Bu kural iki sonuç doğurur:

1. Kısmi teslim kabul edilmişse, alıcı teslim alınan kısım için sözleşmeyi ayakta tutar; sadece eksik kısımla ilgili haklarını (ifa, gecikme tazminatı, o kısımdan dönme) kullanabilir.
2. Alıcı kısmi teslimi kabul ederken çekince koymazsa, tüm sözleşmeden dönme hakkını kaybetme riskiyle karşılaşır.

Bu yüzden kısmi teslim halinde alıcı, teslim sırasında yazılı çekince belirtmeli ve teslim tutanağına “eksik kısım için haklarım saklıdır” gibi bir not düşmelidir.

Beklenen Yarar Ortadan Kalkarsa Fesih

Kanun bir istisna getirir: eksik kalan kısmın teslim edilmemesi nedeniyle sözleşmeden beklenen yarar elde edilemiyor, izlenen amaca ulaşılması imkânı ortadan kalkıyor veya zayıflıyorsa ya da durumdan ve şartlardan sözleşmenin kalan kısmının tam veya gereği gibi yerine getirilemeyeceği anlaşılıyorsa alıcı sözleşmeyi feshedebilir. Örneğin bir makine hattının parçaları ayrı ayrı teslim ediliyor ve kritik bir parça gelmiyorsa, diğer parçaların işlevi kalmayacağından alıcı tüm sözleşmeyi feshedebilir. Bu değerlendirmede işin niteliği ve alıcının amacı belirleyicidir. Fesih bildirimi tacirler arasında noter, taahhütlü mektup, telgraf veya kayıtlı elektronik posta ile yapılmalıdır (TTK m. 18/3). Ayrıntı için tacirler arası ihtarnamenin önemi yazısını okuyabilirsiniz.

Alıcının Temerrüdü ve Malın Satılması

TTK m. 23/1-b, alıcının temerrüde düşmesi halinde satıcıya özel bir koruma tanır. Alıcı malı almaz veya bedelini ödemezse satıcı, malın satışına izin verilmesini mahkemeden isteyebilir. Mahkeme satışın açık artırma yoluyla veya bu işle yetkilendirilen bir kişi aracılığıyla yapılmasına karar verir. Satıcı isterse satışı yapacak kişi, satışa çıkarılacak malın niteliklerini bir bilirkişiye tespit ettirir. Satış giderleri satış bedelinden çıkarıldıktan sonra artan para, satıcının takas hakkı saklı kalmak şartıyla, satıcı tarafından alıcı adına bir bankaya ve banka bulunmadığı takdirde notere bırakılır ve durum hemen alıcıya ihbar edilir.

Bu düzenlem, özellikle çabuk bozulan, depolaması pahalı veya değeri düşen mallarda önemlidir; satıcı malı elinde tutup zarar görmek yerine, hukuki güvence altında satabilir. Bu prosedürde mahkemeden izin alınması ve alıcıya ihbar edilmesi gereklidir.

Ayıp İhbarında İki Gün ve Sekiz Gün Kuralı

Maddenin en çok uygulanan kısmı ayıp ihbarına ilişkin olan c bendidir. Buna göre malın ayıplı olduğu teslim sırasında açıkça belli ise alıcı iki gün içinde durumu satıcıya ihbar etmelidir. Ayıp açıkça belli değilse alıcı, malı teslim aldıktan sonra sekiz gün içinde incelemek veya incelettirmekle ve bu inceleme sonucunda malın ayıplı olduğu ortaya çıkarsa haklarını korumak için durumu bu süre içinde satıcıya ihbarla yükümlüdür. Diğer durumlarda TBK m. 223/2 uygulanır; yani sonradan ortaya çıkan gizli ayıplar bakımından ayıbın bulunduğu öğrenildikten sonra gecikmeksizin ihbar gerekir.

Bu süreler, genel hukuktaki sürelerden çok daha kısadır. Sürelerin geçirilmesi halinde alıcı ayıptan doğan seçimlik haklarını (sözleşmeden dönme, bedelde indirim, ayıpsız misli ile değiştirme, onarım) kaybedebilir; ancak satıcının ağır kusuru veya hile halinde farklı sonuçlar doğabilir. Tacirin basiretli davranma yükümlülüğü nedeniyle bu sürelerin sıkı biçimde uygulandığı görülür.

İhbarın Şekli ve İspatı

Kanun, ayıp ihbarı için özel bir şekil öngörmese de ispat açısından ihbarın yazılı ve gönderim tarihi belli bir araçla yapılması şarttır. Sürelerin kısalığı nedeniyle noter kanalıyla yapılan ihtar gecikebilir; bu nedenle önce hızlı bir yazılı bildirim (kayıtlı elektronik posta) yapılıp ardından ihtarname çekilmesi düşünülebilir. İhbarda malın tanımı, teslim tarihi, ayıbın niteliği ve talep edilen hak açıkça belirtilmelidir. Fotoğraf, video ve teslim tutanağı gibi deliller ihbara eklenmelidir.

Muayene Yükümlülüğü ve Uygulama

Alıcının mal teslim alındığında hemen muayene etmesi beklenir. Açıkça belli ayıp, dışarıdan bakıldığında fark edilebilen ayıptır; gizli ayıp ise ancak kullanım veya detaylı inceleme sonucu anlaşılabilir. Ambalajlı mallarda ambalajı açıp kontrol etmek, makineleri deneme çalıştırmasına tabi tutmak, laboratuvar incelemesi gerektiren mallarda numune almak gibi adımlar makul muayene sayılır. Muayene sürelerinin sözleşmeyle uzatılması veya kısaltılması mümkündür; ancak genel işlem koşullarıyla alıcı aleyhine ağırlaştırma denetlenebilir.

Satıcı İçin Önlemler

Satıcı da kendini korumak için teslim tutanağı düzenlemeli, malın teslim durumunu fotoğraflamalı ve ayıp ihbarı gelirse hızla yanıt vermelidir. Kısmi teslimlerde alıcının çekince koyup koymadığı kayıt altına alınmalıdır. Alıcı temerrüdünde ise mahkemeden satış izni almak için gerekli belgeler (sözleşme, teslim çağrısı, ihtar) hazır tutulmalıdır.

Dava ve Zamanaşımı

Ayıp, eksik teslim veya bedel uyuşmazlıklarında ticari dava açılabilir; para alacağına dayalı ticari davalarda arabuluculuk zorunludur. Bkz. ticari davada zorunlu arabuluculuk süreci. Zamanaşımı süreleri için ticari işlerde zamanaşımı süreleri yazısına bakabilirsiniz.

Sık Yapılan Hatalar

• Kısmi teslimi çekince koymadan kabul etmek,
• Ayıp ihbarını iki veya sekiz günlük süreyi geçirerek yapmak,
• İhbarı sözlü yapıp ispat edememek,
• Muayeneyi geciktirmek,
• Alıcı temerrüdünde malı kendi başına elden çıkarmak.

Örnek Olay

Aşağıdaki örnek kurgusaldır. Bir işletme, tedarikçisinden üç parti halinde mal almak üzere anlaşır. İlk parti teslim edilir ve alıcı bir çekince koymadan kabul eder. İkinci parti gelmez. Alıcı, yalnızca teslim edilmeyen kısım için haklarını kullanabilir. Ancak ilk parti tek başına işe yaramıyor ve amaç gerçekleşmiyorsa, alıcı sözleşmenin tümünü feshedebilir. Ayrıca ilk partide gizli bir ayıp fark ederse, ayıbı öğrendikten sonra gecikmeksizin ihbar etmelidir.

Sonuç

Tacirler arası satışta kısmi teslim, alıcı temerrüdü ve ayıp ihbarı için kanun özel kurallar koyar; iki ve sekiz günlük süreler hak kaybına yol açabileceğinden dikkatle takip edilmelidir. Ticari alım satım uyuşmazlıklarınız için ticaret hukuku alanında dosyanızı birlikte değerlendirebiliriz. İletişim sayfamızdaki telefon numarasından veya mesajla bize ulaşabilirsiniz.