Sözleşmelerde Hukuk Seçimi Nasıl Yapılır? Yabancılık Unsurlu Sözleşmelerde Seçimin Sınırları

Uluslararası ticari ilişkilerde, yurt dışından hizmet alımında veya yabancı bir tarafla yapılan satış sözleşmesinde, taraflar ilk olarak “bu sözleşme hangi ülkenin hukukuna tabi olacak?” sorusuyla karşılaşır. Uyuşmazlık çıkarsa sözleşmenin yorumu, geçerliliği ve sonuçları bu seçime bağlıdır. MÖHUK m. 24, tarafların iradesine geniş bir alan tanır. Bu yazıda hukuk seçiminin şeklini, kapsamını, zamanını ve sınırlarını anlatıyoruz.

Taraf İradesinin Önceliği

MÖHUK m. 24/1’e göre sözleşmeden doğan borç ilişkileri tarafların açık olarak seçtikleri hukuka tabidir. Sözleşme hükümlerinden veya hâlin şartlarından tereddüde yer vermeyecek biçimde anlaşılabilen hukuk seçimi de geçerlidir. Bu iki yönlü ifade, hukuk seçiminin çoğu zaman sözleşmedeki “uygulanacak hukuk” maddesiyle yapıldığını, ancak sözleşmenin bütününden de anlaşılabileceğini gösterir. Örneğin sözleşmenin tamamı belirli bir ülkenin hukukuna atıf yapan terimlerle yazılmışsa, bu örtülü seçim sayılabilir. Ancak belirsiz ipuçları yeterli olmaz; kanun “tereddüde yer vermeyecek” bir anlaşılabilirlik arar.

Seçimin Kapsamı: Tamamı veya Bir Kısmı

Taraflar seçilen hukukun sözleşmenin tamamına veya bir kısmına uygulanacağını kararlaştırabilir (m. 24/2). Bu, sözleşmenin farklı bölümleri için farklı hukuklar seçilebilmesini mümkün kılar. Örneğin ödeme koşulları bir hukuka, teslim ve sorumluluk şartları başka bir hukuka tabi olabilir. Bu parçalama esnekliği sağlasa da, sözleşmenin bütünlüğünü bozabileceğinden dikkatli yapılmalıdır.

Seçimin Zamanı

Hukuk seçimi taraflarca her zaman yapılabilir veya değiştirilebilir. Sözleşmenin kurulmasından sonraki hukuk seçimi, üçüncü kişilerin hakları saklı kalmak kaydıyla, geriye etkili olarak geçerlidir (m. 24/3). Yani uyuşmazlık çıktıktan sonra bile taraflar anlaşarak uygulanacak hukuku belirleyebilir. Geriye etkinin sınırı üçüncü kişilerdir: sonradan yapılan seçim, üçüncü kişilerin kazanılmış haklarını etkileyemez.

Seçimin Sınırları

Hukuk seçimi sınırsız değildir. Türk hukukunun doğrudan uygulanan kuralları (m. 6), kamu düzeni (m. 5) ve tüketici ve işçi koruma hükümleri seçimi sınırlar. Tüketici sözleşmelerinde seçim, tüketicinin mutad meskeni hukukunun emredici hükümleri uyarınca sahip olacağı asgarî koruma saklı kalmak kaydıyla geçerlidir (m. 26/1). İş sözleşmelerinde de işçinin mutad işyeri hukukunun emredici hükümleri uyarınca sahip olacağı asgarî koruma saklıdır (m. 27/1). Bu sınırlar için yurt dışı tüketici sözleşmesinde hukuk ve yetkili mahkeme ve yabancı unsurlu iş sözleşmesinde uygulanacak hukuk yazılarına bakabilirsiniz.

Seçilen Hukukun Maddi Hükümleri

MÖHUK m. 2/4’e göre uygulanacak hukuku seçme imkânı verilen hâllerde, taraflarca aksi açıkça kararlaştırılmadıkça seçilen hukukun maddî hukuk hükümleri uygulanır. Yani seçilen ülkenin kanunlar ihtilâfı kuralları değil, doğrudan maddi kuralları uygulanır. Bu, sözleşmenin öngörülebilirliğini artırır. Yabancı hukukun uygulanma usulü için yabancı hukukun uygulanması ve hâkimin re’sen araştırma yükümlülüğü yazısına göz atabilirsiniz.

Sözleşmenin Varlığı ve Geçerliliği

Sözleşmeden doğan ilişkinin veya bir hükmünün varlığı ve maddi geçerliliği, sözleşmenin geçerli olması hâlinde hangi hukuk uygulanacaksa o hukuka tabidir (m. 32/1). Yani hukuk seçim maddesi de dahil olmak üzere, sözleşmenin geçerliliği seçilen hukuka göre değerlendirilir. Bir tarafın davranışına hüküm tanımanın hakkaniyete uygun olmayacağı hâllerde, irade beyanının varlığı için rızası olmadığını iddia eden tarafın mutad meskeni hukuku uygulanır (m. 32/2).

Üçüncü Devletin Doğrudan Uygulanan Kuralları

Sözleşmeyle sıkı ilişkili olduğu takdirde, üçüncü bir devletin hukukunun doğrudan uygulanan kurallarına etki tanınabilir (m. 31). Böylece hukuk seçimi yapılmış olsa bile, ihracat kontrolü, rekabet veya tüketici koruma gibi emredici düzenlemeler gündeme gelebilir. Bu kural özellikle uluslararası ticaret sözleşmelerinde önemlidir.

Yetki Anlaşması ile İlişkisi

Hukuk seçimi ile yetkili mahkeme seçimi farklı kavramlardır. Taraflar bir ülkenin hukukunu seçip başka bir ülkenin mahkemesini yetkili kılabilir. MÖHUK m. 47, borç ilişkilerinden doğan yabancılık unsurlu uyuşmazlıklarda yetki anlaşmasına imkân verir. Yetki anlaşmasının sınırları için yetki anlaşması ve yabancı mahkeme seçimi yazısını okuyabilirsiniz.

Sözleşme Yazımında Öneriler

Hukuk seçim maddesi açık ve basit yazılmalıdır: “Bu sözleşme …(ülke) hukukuna tabidir” gibi. Kanunlar ihtilâfı kurallarının dışarıda tutulması isteniyorsa ayrıca belirtmek mümkündür. Yetkili mahkeme veya tahkim maddesiyle uyumlu olmasına dikkat edilmelidir. Tüketici ve işçi tarafların bulunduğu sözleşmelerde, seçilen hukukun asgari korumaları ortadan kaldırmayacağı unutulmamalıdır.

Sık Yapılan Hatalar

• Hukuk seçimini belirsiz ifadelerle yapmak,
• Hukuk ve yetkili mahkeme seçimini birbirine karıştırmak,
• Tüketici ve işçi korumalarını dikkate almamak,
• Seçilen hukukun içeriğini bilmeden sözleşme imzalamak,
• Sonradan hukuk değişikliği yaparken üçüncü kişilerin haklarını gözetmemek.

Örnek Olay

Aşağıdaki örnek kurgusaldır. Bir Türk şirketi ile yabancı bir tedarikçi, satış sözleşmesine belirli bir ülkenin hukukunu seçen açık bir madde koyar. Teslim gecikmesinden doğan uyuşmazlıkta Türk mahkemesi bu seçimi geçerli kabul eder ve o ülkenin maddi hukukunu uygular. Hâkim, hukukun içeriğini taraflardan sunulan belgeler ve gerekirse bilirkişi yoluyla tespit eder.

Hukuk Seçimi Maddesi Örnekleri ve Dikkat Noktaları

Uygulamada hukuk seçimi maddeleri kısa ve açık yazılır; ancak bazı noktalar ayrıca netleştirilmelidir. Seçilen hukukun yalnızca sözleşmeye mi yoksa sözleşme dışı taleplere (haksız fiil, sebepsiz zenginleşme) de uygulanıp uygulanmayacağı belirtilmelidir. Sözleşmeden doğan ilişkiler tarafların seçtiği hukuka tabi olsa da haksız fiil ve sebepsiz zenginleşme için m. 34 ve m. 39’da ayrı bağlantılar bulunur; bu ikinci grup için taraflar ancak olay meydana geldikten sonra hukuk seçebilir. Ayrıca çok taraflı sözleşmelerde hukuk seçiminin bütün taraflar için aynı olması, uyuşmazlığın tek bir hukuka göre çözülmesini sağlar.

Seçim Yapılmadığında Ne Olur?

Taraflar hukuk seçimi yapmamışsa sözleşmeye en sıkı ilişkili olan hukuk uygulanır. Bunun ayrıntısı için hukuk seçilmeyen sözleşmede karakteristik edim ve en sıkı ilişki yazısına bakabilirsiniz.

Sonuç

Yabancılık unsurlu sözleşmelerde hukuk seçimi tarafların iradesine geniş bir alan tanır; ancak tüketici ve işçi korumaları, kamu düzeni ve doğrudan uygulanan kurallar sınır çizer. Sözleşme yazımında açık ve uyumlu maddeler önemlidir. Sözleşmenizi değerlendirmek için yabancılar hukuku alanında dosyanızı birlikte inceleyebiliriz. İletişim sayfamızdan bize telefonla veya mesajla ulaşabilirsiniz.