İdari Eylemden Zarar Gördüm: Tam Yargı Davasından Önce İdareye Başvurma Şartı (İYUK m. 12-13)

Kamu hizmeti yürütülürken idarenin yanlış bir eylemi sonucu kişilerin zarar görmesi sık rastlanan bir durumdur: Yıkım sırasında komşu binaya zarar verilmesi, kamu aracının yol açtığı kaza, hizmet kusuru nedeniyle oluşan hasar veya hukuka aykırı bir işlemin uygulanması gibi. Bu zararların idareden tazmin edilmesi için tam yargı davası açılır. Ancak idari eylemlerden doğan zararlarda, dava açmadan önce idareye başvurma şartı vardır. Bu şartı gözden kaçıran başvurular, ilk incelemede reddedilebilir. Bu yazıda tam yargı davasının şartlarını, sürelerini ve iptal davasıyla ilişkisini anlatıyoruz.

Tam Yargı Davası Nedir?

İYUK m. 2’ye göre idari davalar üçe ayrılır: İptal davaları, tam yargı davaları ve idari sözleşmelerden doğan uyuşmazlıklara ilişkin davalar. Tam yargı davaları, idari eylem ve işlemlerden dolayı kişisel hakları doğrudan ihlal edilenler tarafından açılan davalardır; bu davada amaç, uğranılan zararın tazminidir. İptal davasında ise işlemin hukuka aykırılığı tespit edilir ve işlem ortadan kaldırılır. İki dava türü birbirini tamamlar: İptal, işlemi ortadan kaldırırken tam yargı, işlemin doğurduğu zararı giderir.

Eylem ve İşlem Ayrımı

Süreleri doğru hesaplamak için önce zararın kaynağını belirlemek gerekir. İdari işlem, idarenin hukuki sonuç doğuran tek yanlı irade açıklamasıdır (imar planı, ruhsat iptali, disiplin cezası). İdari eylem ise maddi bir fiilî davranıştır (yıkım, kaza, ihmal, hizmetin işlemesi). İşlemlerde iptal davası mümkünken, eylemlerde iptal edilecek bir işlem bulunmadığından doğrudan tazminat davası söz konusudur. Ancak her iki halde de tam yargı davası açılabilir.

Eylemlerde Önce İdareye Başvuru (m. 13)

m. 13/1’e göre idari eylemlerden hakları ihlal edilmiş olanların idari dava açmadan önce, bu eylemleri yazılı bildirim üzerine veya başka suretle öğrendikleri tarihten itibaren bir yıl ve her halde eylem tarihinden itibaren beş yıl içinde ilgili idareye başvurarak haklarının yerine getirilmesini istemeleri gereklidir. Bu düzenlemede iki süre vardır:

• Öğrenme tarihinden itibaren bir yıl: Zarar gören kişinin eylemi öğrenmesi esastır.
• Eylem tarihinden itibaren beş yıl: Öğrenme ne zaman olursa olsun, eylemin üzerinden beş yıl geçtikten sonra başvuru yapılamaz.

İki süre birlikte uygulanır; hangisi önce dolarsa başvuru hakkı sona erer. Bu nedenle özellikle eylemin gecikmeli fark edildiği durumlarda, öğrenme tarihini belgeleyen deliller önem kazanır.

Başvurunun Sonucu ve Dava Süresi

İdareye yapılan başvuru kısmen veya tamamen reddedilirse, işlemin tebliğini izleyen günden itibaren dava açma süresi başlar. İstek hakkında otuz gün içinde cevap verilmezse, bu sürenin bittiği tarihten itibaren dava açma süresi işler (m. 13/1, 7331 sayılı Kanunla otuz güne indirilmiştir). Dava açma süresi, idare mahkemelerinde altmış gündür (m. 7). Bu mekanizma, idarenin sessizliği için genel kural olan m. 10’un tam yargı davalarına özgü bir uyarlamasıdır. Zımni ret sürecinin genel ayrıntıları için idarenin sessizliği ve otuz günlük zımni ret yazısına bakabilirsiniz.

İdari İşlemlerden Doğan Zararlar (m. 12)

İdari işlem nedeniyle zarar doğmuşsa durum farklıdır. m. 12’ye göre ilgililer haklarını ihlal eden bir idari işlem dolayısıyla Danıştaya ve idare ve vergi mahkemelerine doğrudan doğruya tam yargı davası veya iptal ve tam yargı davalarını birlikte açabilecekleri gibi, ilk önce iptal davası açarak bu davanın karara bağlanması üzerine, bu husustaki kararın veya kanun yollarına başvurulması halinde verilecek kararın tebliği veya bir işlemin icrası sebebiyle doğan zararlardan dolayı icra tarihinden itibaren dava süresi içinde tam yargı davası açabilir. Bu halde de ilgililerin 11. madde uyarınca idareye başvurma hakları saklıdır. Bu düzenleme, işlem nedeniyle zarar gören kişiye üç yol sunar: Doğrudan tam yargı, birlikte iptal ve tam yargı veya önce iptal, sonra tam yargı.

Görevsiz Mahkemeye Açılan Dava

Uygulamada tazminat davaları bazen yanlışlıkla adli yargıda açılır. m. 13/2’ye göre görevli olmayan adli yargı mercilerine açılan tam yargı davasının görev yönünden reddi halinde sonradan idari yargı mercilerine açılacak davalarda, birinci fıkrada öngörülen idareye başvurma şartı aranmaz. Ayrıca m. 9’a göre çözümlenmesi idari yargının görevine girdiği halde adli yargı yerlerine açılmış bulunan davaların görev noktasından reddi halinde, bu kararların kesinleşmesini izleyen günden itibaren otuz gün içinde görevli mahkemede dava açılabilir; görevsiz yargı merciine başvurma tarihi, idari yargıya başvurma tarihi olarak kabul edilir. Bu hükümler, yanlış mahkemeye başvurmanın hak kaybına yol açmasını önler.

Tam Yargı Davasında Miktar ve Artırım

Tam yargı davalarında dava dilekçesinde uyuşmazlık konusu miktar gösterilir (m. 3/2-d). İYUK m. 16/4’e göre tam yargı davalarında dava dilekçesinde belirtilen miktar, süre veya diğer usul kuralları gözetilmeksizin nihai karar verilinceye kadar, harcı ödenmek suretiyle bir defaya mahsus olmak üzere artırılabilir. Bu düzenleme, zararın kapsamı yargılama sırasında netleştikçe talebin genişletilmesine imkân verir. Örneğin bilirkişi raporuyla zararın dilekçedeki tutardan fazla olduğu ortaya çıkarsa, davacı miktarı harcını ödeyerek artırabilir.

Başvuru Dilekçesinde Bulunması Gerekenler

İdareye yapılacak tazminat başvurusu yazılı yapılmalı ve şu unsurları içermelidir: Eylemin tarihi ve yeri; eylemin nasıl gerçekleştiği; zararın niteliği ve miktarı (belgeleriyle); idarenin kusuru veya hizmet kusuru iddiasının dayanakları; talep edilen tazminat tutarı ve ödeme talebi; başvuru sahibinin bilgileri. Zarara ilişkin fotoğraf, bilirkişi raporu, tutanaklar, faturalar ve tanık bilgileri eklenmelidir. Başvurunun tarihi ve idareye ulaştığı belgelenmelidir; çünkü otuz günlük cevap süresi buna göre işler.

Kamu Görevlisine mi İdareye mi Dava?

İdarenin sorumluluğu, hizmet kusuru ilkesine dayanır; zararı doğrudan kamu görevlisine yöneltmek yerine idareye karşı tam yargı davası açılır. Görevlinin kişisel kusuru ise idarenin sonradan görevliye rücu etmesi imkânını doğurabilir. Bu yapı, zarar gören kişinin ödeme gücü olan muhataba ulaşmasını kolaylaştırır. Dava, zararı veren idareye karşı açılmalı ve davalı olarak doğru idarenin gösterilmesi ilk inceleme aşamasında önem taşır (m. 14/3-f).

Sık Yapılan Hatalar

• İdareye başvurma şartını atlayıp doğrudan tam yargı davası açmak,
• Bir yıllık ve beş yıllık süreleri karıştırmak veya öğrenme tarihini belgelendirmemek,
• Tazminat davasını adli yargıya açıp süre kaybetmek,
• Zarar miktarını belgelemeden başvurmak,
• Davayı yanlış idareye yöneltmek.

Örnek Olay

Aşağıdaki örnek kurgusaldır. Bir kamu kurumunun yol çalışması sırasında bir işletmenin girişi zarar görür. İşletme sahibi eylemi öğrendiği tarihten üç ay sonra kuruma zarar bedelini ve belgelerini içeren yazılı başvuru yapar. Kurum otuz gün içinde cevap vermez. Zımni ret tarihinden itibaren altmış gün içinde işletme sahibi idare mahkemesinde tam yargı davası açar. Başvuru şartı yerine getirildiği için dava esastan incelenir.

Sonuç

İdari eylemden doğan zararlarda önce idareye başvurmak, tam yargı davasının vazgeçilmez ön şartıdır; bir yıl ve beş yıllık süreler ise hak kaybı riski taşır. İdari işlemlerde ise iptal ve tam yargı davaları birlikte veya ayrı ayrı açılabilir. İdarenin eylem ve işlemlerinden doğan zararlarınız için idare hukuku kapsamında dosyanızı birlikte inceleyebiliriz. İletişim sayfamızdaki telefon numarasından veya mesajla bize ulaşabilirsiniz.