Kambiyo Senedi Takibinde Ödeme Emri: On Gün, Beş Günlük İtiraz ve Yüzde Yirmi Tazminat (İİK 168-170)

Çek, bono ve poliçe gibi kambiyo senetleri, ticari hayatta alacakların en hızlı tahsil edilebildiği araçlardır. Bu hızın sebebi, kambiyo senetlerine özgü özel icra takip usulünün bulunmasıdır. Bu usulde süreler kısadır, itiraz sebepleri sınırlıdır ve borçlunun savunma imkânı dardır. Ancak bu hızlı süreç, aynı zamanda borçlu için tuzaklarla doludur: süreleri kaçıran veya itirazını doğru şekilde yapmayan borçlu, haksız yere ödeme yapmak zorunda kalabilir. İcra ve İflas Kanunu’nun 168 ila 170/b maddeleri bu özel usulü düzenler. Bu yazıda ödeme emrini, süreleri, itirazları ve yaptırımları anlatıyoruz.

Kambiyo Senedi Takibinin Genel Yapısı

İİK m. 167’ye göre alacağı çek, poliçe veya emre muharrer senede (bono) dayanan alacaklı, alacak rehinle temin edilmiş olsa bile, bu bölümdeki özel usullere göre haciz yoluyla veya borçlu iflasa tabi kişilerden ise iflas yoluyla takipte bulunabilir. Alacaklı, takip talebinde iflasa tabi borçlusu aleyhine haciz ve iflas yollarından hangisini istediğini bildirmek ve kambiyo senedinin aslını ve borçlu sayısı kadar tasdikli örneğini eklemek zorundadır. Kambiyo senedine dayalı takibin genel özellikleri için kambiyo senedine dayalı takip yazısına bakabilirsiniz. Çek, senet ve bono takipleri için sırasıyla çek ile icra takibi ve senet ve bono ile icra takibi yazıları yararlıdır.

Ödeme Emri ve İçeriği

İİK m. 168’e göre icra memuru senedin kambiyo senedi olduğunu ve vadesinin geldiğini görürse, borçluya senet sureti ile birlikte hemen bir ödeme emri gönderir. Bu ödeme emrinde şunlar yazılır:

1. Takip talebindeki kayıtlar,
2. Borcun ve takip masraflarının on gün içinde ödemesi ihtarı,
3. Takibin dayandığı senet kambiyo senedi vasfını taşımıyorsa beş gün içinde icra mahkemesine şikâyet edilmesi gerektiği,
4. Senetteki imza kendisine ait değilse bunu beş gün içinde dilekçeyle icra mahkemesine bildirmesi, aksi halde imzanın kendisinden sadır sayılacağı ve imzayı haksız yere inkâr ederse takip konusu alacağın yüzde onu oranında para cezasına mahkûm edileceği ihtarı,
5. Borçlu olmadığı, borcun itfa edildiği, mehil verildiği, zamanaşımına uğradığı veya yetki itirazını sebepleriyle birlikte beş gün içinde icra mahkemesine bildirmesi ihtarı,
6. İtiraz edilmediği ve borç ödenmediği takdirde on gün içinde, itiraz edilip reddedilirse üç gün içinde mal beyanında bulunması ve bulunmazsa hapisle tazyik edileceği ihtarı.

Bu ihtarlar borçlu açısından son derece önemlidir; genel haciz yolundaki yedi günlük sürelerden farklı olarak burada on gün ve beş gün süreleri vardır.

Borca İtiraz

İİK m. 169’a göre borçlu, 168. maddenin 5 numaralı bendine göre borca karşı yapacağı itirazı bir dilekçe ile icra mahkemesine bildirir. Bu itiraz satıştan başka icra takip muamelelerini durdurmaz. Yani borçlu itiraz etse bile alacaklı haciz işlemlerine devam edebilir; yalnızca satış yapılamaz. İcra mahkemesi hâkimi, itiraz sebeplerinin tahkiki için iki tarafı en geç otuz gün içinde duruşmaya çağırır. Hâkim, borcun olmadığının veya itfa veya imhal edildiğinin resmi ya da imzası ikrar edilmiş bir belge ile ispatı halinde itirazı kabul eder (İİK m. 169/a). Yani borca itirazda ispat şekli sıkıdır; tanık veya diğer deliller kabul edilmez. Borca itiraz konusunda kambiyo senedinde borca itiraz yazısına bakabilirsiniz.

Geçici Durdurma

İİK m. 169/a/2’ye göre icra mahkemesi hâkimi, borçlunun itiraz dilekçesine ekli olarak ibraz ettiği belgelerden borcun itfa veya imhal edildiği veya senedin metninden zamanaşımına uğradığı veya borçlunun borçlu olmadığı yahut icra dairesinin yetkili olmadığı kanaatine varırsa, itirazın esası hakkındaki karara kadar icra takibinin geçici olarak durdurulmasına karar verebilir. Bu, borçlunun güçlü belgeler sunması halinde takibi geçici olarak durdurabileceği anlamına gelir. Ancak geçici durdurma kararı, borçlunun itirazının sonuçta reddedilmesi halinde tazminat riskini de beraberinde getirir.

İmzaya İtiraz

İİK m. 170’e göre borçlu, 168. maddenin 4 numaralı bendine göre kambiyo senedindeki imzanın kendisine ait olmadığı yolundaki itirazını bir dilekçe ile icra mahkemesine bildirir. Bu itiraz da satıştan başka icra takip muamelelerini durdurmaz. İcra mahkemesi duruşmadan önce yaptığı incelemede itirazı ciddi görürse, alacaklıya tebliğe gerek görmeden itirazla ilgili kararına kadar icra takibinin geçici olarak durdurulmasına evrak üzerinde karar verebilir. Mahkeme imzanın borçluya ait olmadığına kanaat getirirse itirazın kabulüne karar verir ve takip durur; alacaklının genel hükümlere göre dava açma hakkı saklıdır. İmza itirazı hakkında kambiyo senedinde imzaya itiraz yazısı yararlıdır.

Haksız İtirazda Yaptırımlar

İnkâr edilen imza borçluya ait çıkarsa ve itiraz ile birlikte takip geçici durdurulmuşsa, borçlu takip konusu alacağın yüzde yirmisinden aşağı olmamak üzere inkâr tazminatına ve takip konusu alacağın yüzde onu oranında para cezasına mahkûm edilir ve itiraz reddedilir. Borçlu menfi tespit veya istirdat davası açarsa, hükmolunan tazminatın ve para cezasının tahsili dava sonuna kadar tehir olunur ve dava borçlu lehine sonuçlanırsa bunlar kalkar. Borca itiraz bakımından da benzer bir düzenleme vardır: itirazın icra mahkemesince esasa ilişkin nedenlerle kabulü halinde kötü niyeti veya ağır kusuru bulunan alacaklı, takip konusu alacağın yüzde yirmisinden aşağı olmamak üzere tazminata mahkûm edilir; takip geçici durdurulmuş ve itiraz reddedilmişse borçlu, diğer tarafın isteği üzerine aynı oranda tazminata mahkûm edilir. Bu yüksek yaptırımlar, tarafların hızlı takipte kötüye kullanma eğilimlerini caydırır. İcra inkâr tazminatı için icra inkâr tazminatı yazısına bakabilirsiniz.

Senedin Kambiyo Vasfı Şikâyeti

İİK m. 170/a’ya göre borçlu, alacaklının bu fasıl hükümlerine göre takip hakkı olmadığını 168. maddenin 3 numaralı bendine göre şikâyet yoluyla ileri sürebilir. İcra mahkemesi, süresinde yapılan şikâyet veya itiraz dolayısıyla kendisine intikal eden işlerde takibin dayanağı olan kambiyo senedinin bu vasfı taşımadığı veya alacaklının kambiyo hukuku gereğince takip hakkına sahip bulunmadığı hususlarını kendiliğinden gözeterek bu fasla göre yapılan takibi iptal edebilir. Bu, çek veya bononun şekil şartlarını taşımaması gibi eksikliklerin takibi çürütebileceğini gösterir. İmza inkârı itirazı geri alınmış veya borç kısmen ya da tamamen kabul edilmişse bu hüküm uygulanmaz.

Kanun Yolları ve Teminat

İtirazın reddi kararına karşı istinaf yoluna başvurulması hiçbir icra muamelesini durdurmaz. Şu kadar ki borçlu, 33. maddenin üçüncü fıkrasına göre teminat gösterirse icra durur. Yani borçlu istinaf aşamasında icrayı durdurmak istiyorsa alacağı karşılayacak teminat sunmalıdır. Bu kural, kambiyo takibinin hızlı ilerleme amacını korur. Teminat konusunda ayrıntı için icra takibinde teminat mektubu ile tehiri icra yazısına bakabilirsiniz.

Borçlu İçin Pratik Öneriler

Kambiyo senedi takibiyle karşılaşan borçlu, ödeme emrini aldığı andan itibaren on ve beş günlük süreleri ayrı ayrı takvime işlemelidir. İmza kendisine ait değilse, borç ödenmişse veya senet kambiyo vasfı taşımıyorsa bunları beş gün içinde icra mahkemesine yazılı olarak bildirmelidir. Ödeme yaptıysa bunu resmi veya imzası ikrar edilmiş belgeyle kanıtlaması gerektiğini unutmamalıdır. Ayrıca haksız itirazın yüzde yirmi tazminat riskini göz önünde tutmalıdır.

Alacaklı İçin Pratik Öneriler

Alacaklı, kambiyo senedinin şekil şartlarını taşıdığından, vadesinin gelmiş olduğundan ve imza sahibinin doğru gösterildiğinden emin olmalıdır. Haksız veya kötü niyetli takip halinde yüzde yirmi tazminata mahkûm olabileceğini bilmelidir. Borçlunun itirazına karşı imzanın kendisine ait olduğuna dair delilleri hazır bulundurmalı, duruşmaya katılmalıdır.

Sık Yapılan Hatalar

• On günlük ödeme süresi ile beş günlük itiraz süresini karıştırmak,
• İmzaya itirazı ödeme emrindeki beş gün içinde açıkça yapmamak,
• Ödeme iddiasını tanıkla ispatlamaya çalışmak,
• Haksız itiraz halinde tazminat riskini hesaba katmamak,
• Senedin kambiyo vasfı taşımadığı şikâyetini süresinde yapmamak.

Örnek Olay

Aşağıdaki örnek kurgusaldır. Bir alacaklı, vadesi gelmiş bir bonoya dayanarak kambiyo senedi takibi başlatır. Borçlu ödeme emrini aldığında, bonodaki imzanın kendisine ait olmadığını düşünür ve beş gün içinde imzaya itiraz dilekçesini icra mahkemesine sunar. Mahkeme yapılan inceleme sonucunda imzanın borçluya ait olmadığına kanaat getirir ve itirazı kabul eder; takip durur. Borçlu, imza gerçekten kendisine ait olsaydı ve itirazı haksız çıksaydı, yüzde yirmi tazminat ve yüzde on para cezası riskiyle karşılaşacaktı.

Sonuç

Kambiyo senedi takibinde ödeme emri on günlük ödeme ve beş günlük şikâyet, imza ve borç itirazı sürelerini ihtar eder; itirazlar satışa kadar takibi durdurmaz ve ispatı sıkı belge şartına bağlıdır. Haksız itiraz veya haksız takipte yüzde yirmi tazminat ve yüzde on para cezası gündeme gelir. Kambiyo takibi konusunda icra ve iflas hukuku sayfamıza bakabilir, iletişim üzerinden telefon veya mesajla bize ulaşabilirsiniz.