Karşılıksız Çekte Cezai Sorumluluk: Güncel Durum Nedir?

Karşılıksız çek konusunda kamuoyunda sık karşılaşılan bir ifade “artık suç değil” şeklindedir. Bu ifade kısmen doğru, kısmen eksiktir ve yanlış yönlendirmeye açıktır. Bu yazıda, 5941 sayılı Çek Kanunu’nun güncel metnine dayanarak karşılıksız çekin gerçek cezai sonuçlarını net biçimde açıklıyoruz.

Kısa Tarihçe: 2012 ve 2016 Değişiklikleri

Karşılıksız çek keşide etmenin yaptırımı yıllar içinde önemli değişikliklere uğramıştır. 2012 yılında yapılan bir değişiklikle, karşılıksız çekte hapis cezası kaldırılmış ve konu bir süre idari yaptırım sorumluluğu çerçevesinde ele alınmıştır. Ancak 2016 yılında yapılan 6728 sayılı Kanun değişikliğiyle 5941 sayılı Çek Kanunu m.5 yeniden düzenlenmiş; karşılıksız çek keşide etmek yeniden cezai sorumluluk doğuran bir fiil olarak kabul edilmiş, ancak bu kez yaptırım hapis cezası değil, adli para cezası olarak belirlenmiştir.

Bu tarihsel gelişim, “karşılıksız çek artık suç değil” ifadesinin neden yanıltıcı olduğunu gösterir: fiil, kanunda hâlâ bir suç olarak tanımlanmıştır; değişen şey, bu suçun doğrudan yaptırımının hapis olmaktan çıkıp adli para cezasına dönüşmüş olmasıdır.

Güncel Yaptırım: Adli Para Cezası

5941 sayılı Kanun m.5’e göre, üzerinde yazılı düzenleme tarihine göre kanuni ibraz süresi içinde ibrazında, çekle ilgili olarak “karşılıksızdır” işlemi yapılmasına sebebiyet veren kişi hakkında, hamilin şikayeti üzerine, her bir çekle ilgili olarak adli para cezasına hükmolunur. Hükmedilecek adli para cezası, çek bedelinin karşılıksız kalan miktarından az olamaz.

Bu düzenlemede dikkat edilmesi gereken noktalar şunlardır:

• Ceza, şikayete bağlıdır; hamilin şikayeti olmadan kovuşturma başlamaz.
• Ceza her bir çek için ayrı ayrı belirlenir.
• Adli para cezası, doğrudan mahkeme tarafından, ceza yargılaması usulüyle hükmedilen bir yaptırımdır; bu yönüyle bir idarenin kendiliğinden kestiği idari para cezasından farklıdır.

Çek Düzenleme ve Çek Hesabı Açma Yasağı

Mahkeme, adli para cezasının yanında çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağına da hükmeder; bu yasağın önceden var olması hâlinde yasağın devamına karar verilir. Yargılama sırasında bu yasak, resen mahkeme tarafından bir koruma tedbiri olarak da uygulanabilir.

Bu yasak şu kişileri kapsar:

• Çek hesabı sahibi gerçek veya tüzel kişi,
• Bu tüzel kişi adına çeki keşide edenler,
• Karşılıksız çekin bir sermaye şirketi adına düzenlenmesi durumunda, ayrıca şirketin yönetim organı ile ticaret siciline tescil edilmiş yetkilileri.

Yargılama Usulü: İcra Mahkemesi

Karşılıksız çek nedeniyle açılan davalar, genel ceza mahkemelerinde değil icra mahkemesinde görülür. Yargılamada İİK’nın 347, 349, 350, 351, 352 ve 353. maddelerinde düzenlenen ceza yargılaması usulüne ilişkin hükümler uygulanır. Dava, çekin tahsil için bankaya ibraz edildiği veya çek hesabının açıldığı banka şubesinin bulunduğu yer ya da hesap sahibinin veya şikayetçinin yerleşim yeri mahkemesinde açılır. Bu suç nedeniyle ön ödeme, uzlaşma ve hükmün açıklanmasının geri bırakılması gibi kurumlar uygulanmaz.

Ödenmeyen Adli Para Cezası Hapse Çevrilebilir

Burada, konunun en çok yanlış anlaşılan ve mutlaka açıklığa kavuşturulması gereken kısmı gelir: 5941 sayılı Kanun m.5’in ilgili fıkrasına göre, hükmedilen adli para cezasının ödenmemesi durumunda, bu ceza kamuya yararlı bir işte çalıştırma kararı verilmeksizin doğrudan hapis cezasına çevrilir. Bu düzenleme, karşılıksız çekte hapis riskinin tamamen ortadan kalkmadığını, yalnızca doğrudan hapis cezası öngörülmediğini, ödenmeyen adli para cezasının ise hapisle sonuçlanabileceğini gösterir.

Etkin Pişmanlık İmkânı

5941 sayılı Kanun m.6, karşılıksız kalan çek bedelinin, kanuni ibraz tarihinden itibaren işleyecek ticari işlerde uygulanan temerrüt faizi ile birlikte tamamen ödenmesi hâlinde, kişi lehine etkin pişmanlık ve çek düzenleme yasağının kaldırılması imkânı tanır. Bu imkân, borcun ödenmesini teşvik eden önemli bir düzenlemedir.

Örnek Olay

Aşağıdaki örnek, kuralların işleyişini göstermek amacıyla hazırlanmıştır ve gerçek bir dosyaya dayanmaz.

Bir esnaf, aldığı bir çeki bankaya ibraz ettiğinde çekin karşılıksız çıktığını öğrenir ve icra mahkemesine şikayette bulunur. Yapılan yargılama sonucunda çeki düzenleyen kişi hakkında, çek bedelinin karşılıksız kalan miktarından az olmamak üzere adli para cezasına ve çek düzenleme yasağına hükmedilir. Sanık, cezayı ödemekte temerrüde düşerse, ödenmeyen adli para cezasının hapis cezasına çevrilmesi gündeme gelebilir; ancak borcun ve cezanın faiziyle birlikte ödenmesi hâlinde etkin pişmanlık hükümlerinden yararlanma imkânı da bulunmaktadır.

Sık Yapılan Hatalar

• “Karşılıksız çek artık hiçbir şekilde suç değil” şeklinde eksik ve yanıltıcı bilgi vermek.
• Adli para cezası ile idari para cezasını aynı kurum sanmak; oysa adli para cezası mahkemece ceza yargılaması usulüyle hükmedilir.
• Ödenmeyen adli para cezasının hapse çevrilebileceği ihtimalini göz ardı etmek.
• Şikayet süresini ve yetkili mahkemeyi doğru tespit etmeden başvuru yapmak.

Hukuki Sorumluluk Ayrıca Devam Eder

Cezai sorumluluğun yanı sıra, karşılıksız çeki düzenleyen kişinin hukuki sorumluluğu da ayrıca devam eder. Çek hamili, çek bedelini ve buna bağlı faizi, cezai süreçten bağımsız olarak icra takibi yoluyla da talep edebilir. Nitekim çek, kambiyo senedi niteliği taşıdığından, hamil isterse cezai şikayet yoluna hiç başvurmadan doğrudan kambiyo senetlerine özgü icra takibini tercih edebilir. Cezai süreç ile icra takibi süreci birbirinden bağımsız yürütülebilir ve biri diğerinin ön şartı değildir.

Hamilin Şikayet Süresine Dikkat Etmesi Gerekir

Cezai süreç şikayete bağlı olduğundan, hamilin bu hakkını süresinde kullanması önemlidir. Şikayet hakkının kullanılabilmesi için çekin süresinde bankaya ibraz edilmiş ve karşılıksız işlemine tabi tutulmuş olması gerekir. İbrazın geciktirilmesi veya usulüne uygun yapılmaması, hem cezai sürecin hem de bazı hukuki hakların (örneğin kambiyo senedine özgü takip hakkının) kullanılmasını güçleştirebilir. Bu nedenle çekin vadesinde ve doğru şubede ibraz edilmesi büyük önem taşır.

Sonuç

Karşılıksız çek, güncel mevzuatta doğrudan hapis cezası ile değil adli para cezası ve çek düzenleme yasağı ile cezalandırılan, ancak ödenmeyen adli para cezasının hapse çevrilebildiği bir suç olarak düzenlenmiştir. Bu nüansların doğru anlaşılması, hem alacaklılar hem de çek düzenleyenler için büyük önem taşır. Çekle ilgili cezai veya hukuki sürecinizi değerlendirmek için icra ve iflas hukuku alanında bizimle iletişime geçebilirsiniz.