Memurun Görevden Uzaklaştırılması: Yetkili Amir, 10 İş Günü Kuralı ve Aylık Hakları (DMK 137-144)

Bir kamu görevlisi hakkında disiplin veya ceza soruşturması başlatıldığında ilk gündeme gelen kararlardan biri görevden uzaklaştırmadır. Çoğu memur bu kararı “cezalandırma” olarak algılar; oysa hukuken bu, ihtiyati bir tedbirdir ve belirli süre ile usul kurallarına bağlıdır. 657 sayılı Devlet Memurları Kanununun 137 ila 144. maddeleri, görevden uzaklaştırmanın koşullarını, yetkili merciileri, soruşturmanın başlama süresini, memurun aylık haklarını ve göreve iade hallerini ayrıntılı düzenler. Bu yazıda bu kuralları adım adım anlatıyoruz.

Görevden Uzaklaştırmanın Niteliği

137. maddeye göre görevden uzaklaştırma, devlet kamu hizmetlerinin gerektirdiği hallerde, görevi başında kalmasında sakınca görülecek devlet memurları hakkında alınan ihtiyati bir tedbirdir. Görevden uzaklaştırma tedbiri, soruşturmanın herhangi bir safhasında da alınabilir. İhtiyati tedbir olması, bu işlemin bir disiplin cezası olmadığını ve masumiyet karinesini ortadan kaldırmadığını gösterir. Amaç, delillerin karartılmasını veya kamu hizmetinin zarar görmesini önlemektir. Tedbirin gerekçesi somut ve ölçülü olmalıdır; sırf soruşturma açıldı diye uygulanamaz.

Yetkili Amirler

138. madde, görevden uzaklaştırmaya yetkili olanları sayar: atamaya yetkili amirler, bakanlık ve genel müdürlük müfettişleri, illerde valiler ve ilçelerde kaymakamlar. İlçe idare şube başkanları hakkında valinin muvafakati şarttır. Valiler ve kaymakamlar tarafından alınan görevden uzaklaştırma tedbiri, memurun kurumuna derhal bildirilir. Yetkisiz bir makam tarafından verilen uzaklaştırma kararı yetki yönünden hukuka aykırıdır ve iptali istenebilir. Bu nedenle memur, kararı veren makamın yetkisini kontrol etmelidir.

On İş Günü İçinde Soruşturma Şartı

139. madde tedbirin en önemli güvencesini içerir: görevinden uzaklaştırılan devlet memurları hakkında görevden uzaklaştırmayı izleyen on iş günü içinde soruşturmaya başlanması şarttır. Memuru görevden uzaklaştırdıktan sonra memur hakkında derhal soruşturmaya başlamayan, keyfî olarak veya garaz ya da kini dolayısıyla bu tasarrufu yaptığı yaptırılan soruşturma sonunda anlaşılan amirler hukuki, mali ve cezai sorumluluğa tabidir. Bu hüküm, tedbirin uzun süre soruşturmasız bırakılmasını ve kötüye kullanılmasını önlemeyi amaçlar. Memur, on iş günü içinde soruşturma başlatılmadığını fark ederse, tedbirin kaldırılmasını yazılı talep etmeli ve gerekirse idari yargıya başvurmalıdır.

Ceza Kovuşturması Sırasında Uzaklaştırma

140. madde, haklarında mahkemelerce cezai kovuşturma yapılan devlet memurlarının da 138. maddedeki yetkililer tarafından görevden uzaklaştırılabileceğini belirtir. Yani ceza yargılaması devam ederken de kamu hizmetinin gereği görülürse tedbir alınabilir. Tutuklanan veya gözaltına alınan memurlar bakımından ise ayrıca aylık ve sosyal haklara ilişkin özel hüküm vardır.

Aylık ve Sosyal Haklar

141. maddeye göre görevden uzaklaştırılan ve görevi ile ilgili olsun veya olmasın herhangi bir suçtan tutuklanan veya gözaltına alınan memurlara bu süre içinde aylıklarının üçte ikisi ödenir. Bu kişiler kanunun öngördüğü sosyal hak ve yardımlardan yararlanmaya devam ederler. Aylığın üçte birinin kesilmesi, tedbirin geçici nitelikte olduğu ve sonuca göre telafi edilebileceği düşüncesine dayanır. 143. maddede sayılan durumlar gerçekleşirse, aylıkların kesilmiş olan üçte biri kendilerine ödenir ve görevden uzakta geçirilen süre, derecelerindeki kademe ilerlemesinde ve bu sürenin derece yükselmesi için gerekli en az bekleme süresini aşan kısmı, üst dereceye yükselmeleri halinde bu derecede kademe ilerlemesi yapılmak suretiyle değerlendirilir.

Tedbirin Kaldırılması

142. madde, soruşturma sonunda disiplin yüzünden memurluktan çıkarma veya cezai bir işlem uygulanmasına lüzum kalmayan devlet memurları için alınmış olan görevden uzaklaştırma tedbirinin, 138. maddedeki yetkililerce derhal kaldırılacağını belirtir. Görevden uzaklaştırma tedbirini kaldırmayan görevli hakkında 139. madde hükmü uygulanır. 144. madde ise tedbirin kaldırılmasında amirin takdirini düzenler: 140 ve 142. maddelerde ve 143. maddenin ilk üç bendinde yazılı olanlar hakkındaki tedbir, memurun soruşturmaya konu fiillerinin hizmetlerini devama engel olmadığı hallerde her zaman kaldırılabilir. Bu düzenleme, memurun mağduriyetinin sürmesini önlemeye yöneliktir.

Göreve Tekrar Başlatılması Zorunlu Haller

143. madde, soruşturma veya yargılama sonunda yetkili mercilerce; memurluktan çıkarmadan başka bir disiplin cezası verilenler, yargılamanın men’ine veya beraatine karar verilenler, hükümden evvel haklarındaki kovuşturma genel af ile kaldırılanlar ve memurluğa engel olmayacak bir ceza ile hükümlü olup cezası ertelenenler bakımından, bu kararların kesinleşmesi üzerine görevden uzaklaştırma tedbirinin kaldırılacağını belirtir. Yani bu hallerde memur göreve başlatılmak zorundadır. Kararın kesinleşme tarihi önemlidir; memur kesinleşmeyi takip ederek göreve iade talebinde bulunmalıdır.

Tedbire Karşı Dava

Görevden uzaklaştırma işlemi, idari işlemdir ve idare mahkemesinde iptal davasına konu olabilir. Dava açma süresi işlemin tebliğinden itibaren altmış gündür. Tedbirin uygulanması memuru ciddi zarara uğratıyorsa yürütmenin durdurulması talep edilebilir. Mahkeme, tedbirin kamu hizmetinin gereğine dayanıp dayanmadığını, yetkili makam tarafından alınıp alınmadığını ve on iş günü içinde soruşturma başlatılıp başlatılmadığını inceler. Ayrıntı için idare hukuku sayfamıza bakabilirsiniz. Disiplin soruşturmasının kendisi ve savunma hakkı için disiplin cezası ve savunma hakkı yazımıza bakabilirsiniz.

Sık Yapılan Hatalar

• Tedbir ile disiplin cezasını aynı sanmak,
• On iş günü içinde soruşturma başlatılıp başlatılmadığını takip etmemek,
• Yetkili olmayan makamın kararına karşı yetki itirazı yapmamak,
• Beraat veya disiplin sonucunda göreve iade başvurusunu geciktirmek,
• Dava açma süresini kaçırmak.

Örnek Olay

Aşağıdaki örnek kurgusaldır. Bir memur hakkında görevi ile ilgili bir iddia üzerine görevden uzaklaştırma kararı verilir. Kurum, uzaklaştırmayı izleyen on iş günü içinde soruşturmaya başlamaz. Memur, soruşturmanın başlamadığını belirterek tedbirin kaldırılmasını ister. Kurum kaldırmazsa, tedbiri alan amir hakkında 139. madde çerçevesinde sorumluluk gündeme gelebilir. Memur ayrıca idare mahkemesinde iptal davası açabilir. Soruşturma sonunda memura memurluktan çıkarma dışında bir disiplin cezası verilirse, kesinleşme üzerine tedbir kaldırılır ve kesilen aylık üçte biri ödenir.

Sonuç

657 sayılı Kanunun 137 ila 144. maddeleri, görevden uzaklaştırmayı ihtiyati bir tedbir olarak düzenler; yetkili merciileri belirler, on iş günü içinde soruşturma şartı koyar, aylığın üçte ikisinin ödenmesini öngörür ve belirli hallerde göreve iadeyi zorunlu kılar. Görevden uzaklaştırıldıysanız süre ve yetki denetimini hemen yapmalısınız. Uzaklaştırma tedbiri veya sonrasındaki süreçlerle ilgili uyuşmazlık için idare hukuku kapsamında dosyanızı birlikte değerlendirebiliriz. İletişim sayfamızdan bize telefon veya mesajla ulaşabilirsiniz.