Ödenek Üstü Harcama, Yetkisiz Tahsil ve Ödeme ile Para Cezaları (5018 m. 70-73)

Kamu harcamaları, bütçede gösterilen ödenek ve programlar çerçevesinde yapılır. Harcama yetkilisi bu sınırları aşarsa, kamu kaynağında bir zarar oluşmamış olsa bile yaptırımla karşılaşabilir. Ayrıca kamu adına yetkisi olmayan kişilerin para toplaması veya ödeme yapması da kanunla yasaklanmıştır. 5018 sayılı Kamu Malî Yönetimi ve Kontrol Kanunu’nun yaptırımlar bölümü, bu iki konuyu ve para cezalarının nasıl verilip tahsil edileceğini düzenler. Bu yazıda 70-74. maddeler çerçevesinde ödenek üstü harcamayı, yetkisiz tahsil ve ödemeyi, para cezasının uygulanmasını ve zamanaşımını anlatıyoruz.

Ödenek Üstü Harcama

70. maddeye göre kamu zararı oluşturmamakla birlikte bütçelere, ayrıntılı harcama programlarına, serbest bırakma oranlarına aykırı olarak veya ödenek gönderme belgelerindeki ödenek miktarını aşan harcama talimatı veren harcama yetkililerine, her türlü aylık, ödenek, zam ve tazminat dahil yapılan bir aylık net ödemeler toplamının iki katı tutarına kadar para cezası verilir. Bu yaptırım, harcama disiplinini korumaya yöneliktir: harcama yetkilisi, bütçede öngörülen ödeneğin ötesinde talimat veremez. Kamu zararı doğmamış olması, yaptırımı ortadan kaldırmaz; çünkü fiil, bütçe kanununa ve ödenek sınırlarına aykırılıktır. Harcama yetkilisi kimdir sorusuna 31. madde cevap verir: bütçeyle ödenek tahsis edilen her bir harcama biriminin en üst yöneticisi harcama yetkilisidir. Harcama yetkilisi bütçede öngörülen ödenekleri kadar, ödenek gönderme belgesiyle kendisine ödenek verilen harcama yetkilileri ise tahsis edilen ödenek tutarında harcama yapabilir.

Harcama Talimatının Kapsamı

32. maddeye göre bütçelerden harcama yapılabilmesi harcama yetkilisinin harcama talimatı vermesiyle mümkündür. Harcama talimatlarında hizmet gerekçesi, yapılacak işin konusu ve tutarı, süresi, kullanılabilir ödeneği, gerçekleştirme usulü ile gerçekleştirmeyle görevli olanlara ilişkin bilgiler yer alır. Harcama yetkilileri, harcama talimatlarının bütçe ilke ve esaslarına, kanun ve diğer mevzuata uygun olmasından sorumludur. Ödenek durumunu kontrol etmeden talimat vermek, ödenek üstü harcama yaptırımını gündeme getirir. Bu nedenle uygulamada talimat verilmeden önce muhasebe ve mali hizmetler biriminden ödenek durumunun yazılı olarak teyit edilmesi önemlidir.

Yetkisiz Tahsil ve Ödeme Yasağı

72. madde, kanunların veya Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin öngördüğü şekilde yetkili kılınmamış hiçbir gerçek veya tüzel kişinin kamu adına tahsilat veya ödeme yapamayacağını belirtir. Yetkisiz tahsilat veya ödeme yapılması, kamu hizmeti karşılığında veya kamu hizmetleriyle ilişkilendirilerek bağış veya yardım toplanması veya başka adlarla tahsilat veya ödeme yapılması hallerinde, söz konusu tutarlar yetkisiz tahsilat veya ödeme yapılanlardan alınarak, ilgisine göre bütçeye gelir kaydedilir veya ilgililerine iade edilmek üzere emanet hesaplarına kaydedilir. Ayrıca bunlar hakkında ilgili kanunları uyarınca adli ve idari yönden gerekli işlemler yapılır. Örneğin bir okul, hastane veya belediye biriminin yetkisiz olarak kamu hizmeti karşılığı ücret veya “bağış” adı altında para toplaması bu hükme aykırıdır.

Gerçek Dışı Belge Düzenleme Nedeniyle Ceza

71. maddede yer alan gerçek dışı belge düzenleme hükmü de para cezasını gündeme getirir: alınmamış para, mal ve değerleri alınmış; sağlanmamış hizmetleri sağlanmış; yapılmamış inşaat, onarım ve üretimi yapılmış veya bitmiş gibi gösteren gerçek dışı belge düzenleyenler hakkında Türk Ceza Kanunu ve diğer kanunların hükümleri uygulanır; ayrıca bu fiilleri işleyenlere bir aylık net ödemelerin iki katı tutarına kadar para cezası verilir. Kamu zararının tanımı ve tahsil usulü için kamu zararı ve kamu görevlisinin sorumluluğu yazısına bakabilirsiniz.

Para Cezasını Kim Verir, Nasıl Tahsil Edilir?

73. maddeye göre kanunda belirtilen para cezaları, ilgili kamu idaresinin üst yöneticisi tarafından verilir. Para cezaları, karar verilmesini izleyen ay başından başlamak üzere ve herhangi bir hüküm almaya gerek kalmaksızın, ilgililerine yapılan her türlü aylık, ödenek, zam ve tazminat dahil bir aylık net ödemelerin dörtte biri oranında kesilerek tahsil olunur. Bu düzenleme, cezanın taksitle ve doğrudan maaştan kesinti yoluyla ödenmesini sağlar. Üst yönetici; bakanlıklarda en üst yönetici, il özel idarelerinde vali, belediyelerde belediye başkanıdır (m. 11). Yani ceza kararı, kural olarak idarenin kendi üst yöneticisinden çıkar ve kesinti işlemi ise mali hizmetler birimi tarafından uygulanır.

Zamanaşımı

74. madde, para cezalarının verilmesini gerektiren fiilin işlendiği yılı izleyen malî yılın başından başlamak üzere, zamanaşımını kesen ve durduran genel hükümler saklı kalmak kaydıyla onuncu yılın sonuna kadar tespit ve tahsil edilemeyen para cezalarının zamanaşımına uğrayacağını belirtir. Bu süre, kamu zararı için de aynıdır. Uzun zamanaşımı süresi, idarenin geçmiş harcamaları uzun süre sonra da inceleyebilmesine imkân verir. Kamu görevlisi açısından, eski işlemlerden dolayı yıllar sonra ceza kararı ile karşılaşma riski bulunduğu anlamına gelir; bu nedenle harcama belgelerinin saklanması önem taşır.

Üst Yöneticinin Sorumluluğu

11. maddeye göre üst yöneticiler, idarelerinin stratejik planlarının ve bütçelerinin uygun hazırlanması ve uygulanmasından, kaynakların etkili, ekonomik ve verimli elde edilmesi ve kullanılmasından, kayıp ve kötüye kullanımın önlenmesinden, malî yönetim ve kontrol sisteminin işleyişinin gözetilmesinden sorumludur. Bu sorumluluklarını harcama yetkilileri, malî hizmetler birimi ve iç denetçiler aracılığıyla yerine getirirler. Bu nedenle para cezası verme yetkisine sahip üst yönetici, aynı zamanda kontrol sisteminin kurulmasından da sorumludur.

Karara Karşı Yargı Yolu

Para cezası, üst yönetici tarafından verilen bir idari işlemdir. Bu işleme karşı, ilgili kişi statüsüne göre idare mahkemesinde iptal davası açabilir. İdari yargıda dava açma süresi kural olarak işlemin tebliğinden itibaren 60 gündür (2577 sayılı Kanun m. 7); özel kanunlarda ayrı süre varsa ona göre hareket edilir. Dava dilekçesinde işlemin yetki, şekil, sebep, konu ve maksat yönünden hukuka aykırılığı ileri sürülür. Ayrıca maaştan kesinti başlamışsa, yürütmenin durdurulması talebi de değerlendirilebilir. Yürütmeyi durdurma şartları için ilgili yazıları inceleyebilirsiniz.

Kamu Görevlisi İçin Uygulama Önerileri

• Harcama talimatı vermeden önce ödenek ve serbest bırakma oranlarını yazılı olarak teyit edin.
• Ödenek gönderme belgelerinin tutarlarını takip edin.
• Yetkisiz tahsilat veya “bağış” toplanmasına izin vermeyin.
• Harcama belgelerini ve yazışmaları zamanaşımı süresi boyunca saklayın.
• Para cezası bildirimini aldığınızda dava süresini hemen hesaplayın.

Sık Yapılan Hatalar

• Ödenek durumunu kontrol etmeden sözlü talimat vermek,
• Kamu zararı oluşmadığı için sorumluluk olmadığını düşünmek,
• Yetkisiz kişilerin kamu hizmeti karşılığı para toplamasını görmezden gelmek,
• Para cezası kararına karşı dava süresini kaçırmak,
• Kesinti oranını yanlış hesaplamak.

Örnek Olay

Aşağıdaki örnek kurgusaldır. Bir harcama yetkilisi, ödenek gönderme belgesindeki tutarı aşan bir alım için harcama talimatı verir. Bu harcama nedeniyle kamu zararı doğmamış olsa da üst yönetici, ödenek üstü harcama gerekçesiyle ilgili yetkiliye net ödemelerinin iki katına kadar para cezası verir. Ceza, karar ayını izleyen aydan itibaren her ay bir aylık net ödemenin dörtte biri oranında maaştan kesilir. Yetkili, kararı hukuka aykırı bulursa idare mahkemesinde iptal davası açabilir.

Sonuç

Ödenek üstü harcama ve yetkisiz tahsilat, kamu zararı doğmasa bile yaptırım gerektirir. Para cezaları üst yönetici tarafından verilir, maaştan kesilerek tahsil olunur ve on yıllık zamanaşımına tabidir. Kamu görevlileri harcama ve ödeme yetkilerini, ödenek sınırları içinde ve belgelendirerek kullanmalıdır. Bu yaptırımlara karşı idare hukuku kapsamında dosyanızı birlikte değerlendirmek için iletişim sayfamızdan telefon veya mesajla bize ulaşabilirsiniz.