Memur Ticaret Yapabilir mi? DMK 28. Madde ve Kazanç Getirici Faaliyet Yasağı

Kamu görevlisi olup aynı zamanda bir iş yeri açmak, yakınlarının şirketinde ortak olmak veya sosyal medyada satış yapmak isteyenlerin karşılaştığı ilk hukuki engel, 657 sayılı Devlet Memurları Kanunundaki ticaret yasağıdır. Yasağın kapsamı geniş olduğu için, memur olmak isteyenler kadar mevcut memurlar da hangi faaliyetlerin serbest, hangilerinin yasak olduğunu bilmek zorundadır. Bu yazıda 28. maddenin sınırlarını, istisnalarını ve yasağın ihlalinin sonuçlarını anlatıyoruz.

Yasağın Temeli ve Amacı

657 sayılı Kanunun 28. maddesi, memurların kamu hizmeti ile özel çıkar arasındaki çatışmayı önlemek amacıyla ticari ve kazanç getirici faaliyetleri sınırlandırır. Kamu görevlisinin mesaisi ve tarafsızlığı, kamu hizmetinin gereklerine ayrılmıştır. Bu nedenle kanun, memurun tacir veya esnaf sayılmasını gerektirecek faaliyetleri, belirli şirket ortaklıklarını ve serbest meslek büroları açmayı yasaklar. Yasağın amacı, memurun görevini aksatmasını ve görevini kişisel menfaat için kullanmasını önlemektir.

Hangi Faaliyetler Yasak?

Maddeye göre memurlar Türk Ticaret Kanununa göre tacir veya esnaf sayılmalarını gerektirecek bir faaliyette bulunamaz, ticaret ve sanayi müesseselerinde görev alamaz, ticari mümessil veya ticari vekil ya da kollektif şirketlerde ortak veya komandit şirkette komandite ortak olamazlar. Bunun dışında memurlar, mesleki faaliyette veya serbest meslek icrasında bulunmak üzere ofis, büro, muayenehane ve benzeri yerler açamazlar; gerçek kişilere, özel hukuk tüzel kişilerine veya kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşlarına ait herhangi bir iş yerinde ya da vakıf yükseköğretim kurumlarında çalışamazlar. Görevli oldukları kurumların iştiraklerinde kurumlarını temsilen alacakları görevler yasak kapsamında değildir.

Tacir veya Esnaf Sayılma Kriteri

Yasak, “tacir veya esnaf sayılmayı gerektirecek” faaliyeti hedef alır. Ticaret Kanununa göre ticari işletmeyi kendi adına işleten kişi tacirdir. Bir işletmenin varlığı, süreklilik, gelir elde etme amacı ve işletme düzeni gibi ölçütlerle belirlenir. Tek seferlik veya arızi bir satış her zaman ticari faaliyet sayılmaz; ancak düzenli ve organize satışlar, örneğin çevrim içi mağaza işletmek, bu kapsama girebilir. Bu ayrım somut olayın özelliklerine göre yapılır ve tereddüt varsa kurumun personel birimine görüş sorulması yerinde olur.

Eşlerin ve Çocukların Faaliyetleri

Kanun, memurun ailesindeki kişilerin faaliyetlerine ilişkin ayrı bir bildirim yükümlülüğü koyar. Eşleri, reşit olmayan veya mahcur olan çocukları yasaklanan faaliyetlerde bulunan memurlar bu durumu 15 gün içinde bağlı oldukları kuruma bildirmekle yükümlüdürler. Bu hüküm, eşin veya çocuğun faaliyetini yasaklamaz; ancak memurun kurumunu bilgilendirmesini zorunlu kılar. Bildirim yapılmaması ise disiplin açısından kınama cezasını gerektiren fiiller arasında sayılmıştır: 125. maddeye göre eşlerinin, reşit olmayan veya mahcur olan çocuklarının kazanç getiren sürekli faaliyetlerini belirlenen sürede kurumuna bildirmemek kınama cezasını gerektirir.

İstisnalar

Yasağın dışında kalan faaliyetler de vardır. Memurların üyesi oldukları yapı, kalkınma ve tüketim kooperatifleri, kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşları ve kanunla veya Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle kurulmuş yardım sandıklarının yönetim, denetim ve disiplin kurulu üyelikleri ile özel kanunlarda belirtilen görevler yasak kapsamı dışındadır. Ayrıca kendi mal varlığını yönetmek, kira geliri elde etmek, ev veya arsa satmak gibi faaliyetler, tacir sıfatını gerektirmedikçe yasak değildir. Ancak mülk yönetimi ticari organizasyona dönüşürse durum değişir.

Yasağın İhlalinin Sonuçları

Ticaret yasağını ihlal eden memur hakkında disiplin soruşturması açılır. 125. maddeye göre kamu görevlisinin yasak faaliyetlerde bulunması ağır disiplin cezalarını gerektirebilir. Cezanın türü fiilin niteliğine ve sürekliliğine göre belirlenir. Savunma hakkı burada da geçerlidir: 130. maddeye göre memur hakkında savunması alınmadan disiplin cezası verilemez. Ayrıntı için disiplin cezası ve savunma hakkı yazımıza bakabilirsiniz. Ayrıca memurun ticari faaliyetinden elde ettiği kazanç vergi ve diğer mevzuat bakımından ayrıca değerlendirilir.

Memurluğa Girişte ve Sonrasında Dikkat Edilecekler

Memurluğa atanmadan önce tacir sıfatı taşıyan kişinin, atama öncesinde ticari faaliyetini sonlandırması ve vergi kaydını kapatması gerekir. Atanma sonrasında kurum, ticaret sicili kayıtlarını sorgulayabilir. Ticaret sicilinde şirket ortaklığının devam etmesi, memurluğa başlamak için engel olabileceği gibi, atama sonrasında öğrenilen kayıtlar disiplin soruşturmasına yol açabilir. Bu nedenle memuriyete girmeden önce şirket hisselerinin devri veya ortaklıktan çıkış işlemlerinin tamamlanması önemlidir.

Sık Yapılan Hatalar

• Eşin veya çocuğun ticari faaliyetini kuruma 15 gün içinde bildirmemek,
• Çevrim içi satışı “hobi” sayarak sürekli faaliyet haline getirmek,
• Şirket ortaklığından çıkış işlemini ticaret siciline tescil ettirmemek,
• Serbest meslek yapan yakınına ait iş yerinde çalışmak,
• İstisna kapsamındaki görevle yasak kapsamındaki görevi karıştırmak.

Örnek Olay

Aşağıdaki örnek kurgusaldır. Bir kamu görevlisinin eşi, evde el işi ürün satarak düzenli gelir elde etmeye başlar ve vergi mükellefiyeti açtırır. Memur bu durumu 15 gün içinde kurumuna yazılı olarak bildirmezse, kınama cezasını gerektirecek bir fiile yol açabilir. Öte yandan aynı memur bir yapı kooperatifinde yönetim kurulu üyeliği yapıyorsa bu faaliyet kanunun istisnası kapsamında değerlendirilir.

Yasağa Uygun Alternatif Gelir Yolları

Memurlar için tamamen yasak olmayan gelir kaynakları da vardır. Kendi mal varlığının yönetilmesi, telif gibi fikri ürünlerden gelir elde edilmesi, miras yoluyla intikal eden varlıkların değerlendirilmesi veya kira geliri elde edilmesi gibi faaliyetler, tacir sıfatını gerektirmedikçe yasak kapsamı dışında değerlendirilebilir. Ancak faaliyetin sürekli ve organize bir işletme haline gelmesi durumunda yasak gündeme gelir. Bu nedenle memurun gelir getirici bir faaliyete başlamadan önce kurumundan yazılı görüş alması ve faaliyetin niteliğini belgelendirmesi yerinde olur.

Vergi ve Sicil Kayıtlarının Etkisi

Vergi mükellefiyeti, ticaret sicil kaydı, esnaf odası kaydı gibi resmî kayıtlar, memurun ticari faaliyette bulunup bulunmadığının tespitinde önemli rol oynar. Kurumlar bu kayıtları çapraz sorgulayarak denetim yapabilir. Kayıtların açık kalması, fiilî faaliyet olmasa bile soruşturma açılmasına yol açabilir; bu nedenle faaliyeti bırakan kişinin kayıtları da kapatması gerekir.

Sonuç

657 sayılı Kanunun 28. maddesi, memurun ticari ve kazanç getirici faaliyetlerine geniş sınır getirir; eşlerin ve çocukların faaliyetlerinin de bildirimini zorunlu kılar. İstisnalar dar yorumlanır, yaptırım disiplin cezasıdır. Yasak kapsamındaki bir faaliyet konusunda tereddüt yaşıyorsanız veya hakkınızda disiplin soruşturması başlatıldıysa, idare hukuku kapsamında dosyanızı birlikte değerlendirebiliriz. İletişim sayfamızdan bize telefon veya mesajla ulaşabilirsiniz.