Memurun Görevden Uzaklaştırılması: Yetkili Makam, Üç Aylık Süre ve Amirin Sorumluluğu

Görevden uzaklaştırma, memurun günlük hayatını ve mesleki itibarını doğrudan etkileyen bir tedbirdir. Çoğu zaman disiplin cezasıyla karıştırılır; oysa hukuki niteliği, süresi ve sonuçları bakımından farklıdır. Yanlış veya keyfi uygulandığında memurun ciddi mağduriyet yaşamasına neden olabilir. Bu nedenle kanun koyucu, tedbirin şartlarını, yetkili makamları, sürelerini ve amirin sorumluluğunu ayrıntılı düzenlemiştir. Bu yazıda 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu’nun 137-145. maddelerindeki düzenlemeyi anlatıyoruz.

Tedbirin Hukuki Niteliği

137. maddeye göre görevden uzaklaştırma, devlet kamu hizmetlerinin gerektirdiği hallerde, görevi başında kalmasında sakınca görülecek devlet memurları hakkında alınan ihtiyati bir tedbirdir. İhtiyati tedbir olması, tedbirin bir cezalandırma amacı taşımadığını, yalnızca soruşturmanın sağlıklı yürütülmesi veya kamu hizmetinin korunması için geçici bir önlem olduğunu gösterir. Tedbir soruşturmanın herhangi bir safhasında alınabilir. Bu nitelik, tedbirin ölçülü uygulanmasını, gerekçesinin somut olmasını ve memurun masumiyet karinesinin gözetilmesini gerektirir.

Uzaklaştırmaya Yetkili Makamlar

138. maddeye göre görevden uzaklaştırmaya yetkililer şunlardır: atamaya yetkili amirler; bakanlık ve genel müdürlük müfettişleri; illerde valiler; ilçelerde kaymakamlar (ilçe idare şube başkanları hakkında valinin muvafakati şarttır). Valiler ve kaymakamlar tarafından alınan görevden uzaklaştırma tedbiri memurun kurumuna derhal bildirilir. Yetkisiz kişinin verdiği uzaklaştırma kararı, yetki sakatlığı nedeniyle iptal edilebilir. Memur, tedbir kararını veren kişinin sıfatını ve yetkisini kontrol etmelidir.

On İş Günü İçinde Soruşturma Şartı

139. madde, tedbirin en önemli güvencelerinden birini içerir: görevinden uzaklaştırılan devlet memurları hakkında görevden uzaklaştırmayı izleyen on iş günü içinde soruşturmaya başlanması şarttır. Bu şart, tedbirin soruşturmasız kalmasını önler. Uzaklaştırmadan sonra memur hakkında derhal soruşturmaya başlamayan amirler ile bu tasarrufu keyfi olarak veya garaz ya da kin dolayısıyla yaptığı yaptırılan soruşturma sonunda anlaşılan amirler, hukuki, mali ve cezai sorumluluğa tabidir. Yani haksız uzaklaştırma, amir açısından tazminat ve ceza sorumluluğu doğurabilir.

Ceza Kovuşturması Sırasında Uzaklaştırma

140. maddeye göre haklarında mahkemelerce cezai kovuşturma yapılan devlet memurları da 138. maddedeki yetkililer tarafından görevden uzaklaştırılabilir. Bu, disiplin soruşturması dışında ceza yargılaması nedeniyle de uzaklaştırma yapılabileceğini gösterir. Ceza kovuşturması nedeniyle uzaklaştırmada süre sınırı farklıdır: yetkili amir, ilgilinin durumunu her iki ayda bir inceleyerek görevine dönüp dönmemesi hakkında bir karar verir ve ilgiliye yazı ile tebliğ eder (m. 145/2). Bu periyodik inceleme, tedbirin gereksiz uzamasını önler. Ceza ve disiplin süreci ilişkisi için ceza kovuşturması ile disiplin soruşturmasının birlikte yürütülmesi yazısına bakabilirsiniz.

Disiplin Kovuşturmasında Üç Aylık Sınır

145. maddenin birinci fıkrasına göre görevden uzaklaştırma bir disiplin kovuşturması icabından olduğu takdirde en çok üç ay devam edebilir. Bu süre sonunda hakkında bir karar verilmediği takdirde memur görevine başlatılır. Bu düzenleme, disiplin sürecinin uzamasının memuru süresiz olarak görevden uzak tutmasını önler. Üç aylık süre dolduğunda idarenin karar vermemiş olması, memurun görevine dönme hakkını doğurur; bu durumda memurun görevine başlatılmaması hukuka aykırıdır. Süre hesabı uzaklaştırma tarihinden başlar; memur bu tarihi kayıt altına almalıdır.

Tedbirin Kaldırılması

142. maddeye göre soruşturma sonunda disiplin yüzünden memurluktan çıkarma veya cezai bir işlem uygulanmasına lüzum kalmayan devlet memurları için alınmış olan görevden uzaklaştırma tedbiri, 138. maddedeki yetkililerce (müfettişler tarafından görevden uzaklaştırılanlar hakkında atamaya yetkili amirlerce) derhal kaldırılır. Tedbiri kaldırmayan görevli hakkında 139. madde hükmü uygulanır. Ayrıca 144. maddeye göre bazı hallerde devlet memurunun soruşturmaya konu olan fiillerinin hizmetlerini devama engel olmadığı durumlarda tedbir her zaman kaldırılabilir. Memur, soruşturma sona erdiğinde tedbirin kaldırılması için yazılı başvuru yapmalıdır.

Memurun Hakları

Görevden uzaklaştırılan memurun aylığının üçte ikisi ödenir ve kanunda öngörülen sosyal hak ve yardımlardan yararlanmaya devam eder (m. 141). Uzaklaştırma sona erdiğinde ve 143. maddede sayılan durumlar gerçekleştiğinde kesilen üçte birlik aylık da ödenir. Ayrıntılar görevden uzaklaştırılan memurun aylığı ve göreve dönüşü yazısında anlatılmıştır. Memur, uzaklaştırma süresince aylık ve haklarının doğru hesaplandığını kontrol etmelidir.

Uzaklaştırmaya Karşı Yargı Yolu

Görevden uzaklaştırma tedbiri idari işlem niteliğinde olduğundan, hukuka aykırılığı iddiasıyla idare mahkemesinde iptal davası açılabilir ve yürütmenin durdurulması istenebilir. Ancak tedbirin geçici niteliği nedeniyle, dava sonuçlanmadan tedbir sona erebilir; bu durumda da iptal davasının konusu, tedbirin hukuka uygunluğu ve doğan zarar olabilir. Haksız uzaklaştırma nedeniyle uğranılan maddi ve manevi zararlar için tam yargı davası açma hakkı da bulunur. Dava açma süresi, tedbir kararının tebliğinden itibaren işlediğinden bu tarih kaydedilmelidir.

Uygulamada Dikkat Edilecek Noktalar

Uzaklaştırma kararında şu noktalar incelenmelidir: kararı veren makamın yetkisi; kararın gerekçesi (memurun görevinde kalmasının hangi sakıncayı doğurduğu); on iş günü içinde soruşturma başlatılıp başlatılmadığı; süre sınırlarına uyulup uyulmadığı; aylığın doğru ödenip ödenmediği. Bu kontroller, memurun itiraz ve dava stratejisinin temelini oluşturur. Gerekçesiz, genel ve kalıp ifadelerle verilen uzaklaştırma kararları hukuka aykırılık iddiasını güçlendirir.

Sık Yapılan Hatalar

• On iş günü içinde soruşturma başlatılmadığını fark edip ileri sürmemek,
• Üç aylık süre dolduktan sonra göreve dönme talebinde bulunmamak,
• Aylığın üçte ikisinin doğru ödendiğini kontrol etmemek,
• Yetkisiz makamın verdiği uzaklaştırmayı sorgulamamak,
• Dava süresini kaçırmak.

Örnek Olay

Aşağıdaki örnek kurgusaldır. Bir kurum müfettişi, bir memuru hakkında yürütülen soruşturma nedeniyle görevden uzaklaştırır; ancak on iş gün geçmesine rağmen soruşturma başlatılmaz. Memur, on iş günlük süreyi kaçırdığını ileri sürerek yazılı başvuru yapar ve tedbirin kaldırılmasını ister. Ayrıca üç aylık süre dolduğunda karar verilmemişse göreve iade edilmesini talep eder. İdare tedbiri kaldırmazsa iptal davası açılabilir ve keyfi uzaklaştırma nedeniyle amirin sorumluluğu gündeme gelebilir.

Sonuç

Görevden uzaklaştırma, cezalandırma değil ihtiyati tedbirdir; ancak keyfi uygulandığında ciddi mağduriyet doğurur. Yetkili makam, on iş günlük soruşturma şartı, üç aylık süre sınırı ve amirin sorumluluğu, memurun korunması için kanunda öngörülen güvencelerdir. Bir uzaklaştırma kararıyla karşılaştığınızda süre ve yetki denetimini gecikmeden yaptırmanız önemlidir. İdare hukuku hizmetlerimiz için iletişim sayfamızdan telefon veya mesajla bize ulaşabilirsiniz.