Anonim Şirket Kendi Paylarını Satın Alabilir mi? Onda Bir Sınırı ve Genel Kurul Yetkisi (TTK 379-382)

Bir anonim şirketin kendi paylarını satın alması, ilk bakışta sıradan bir yatırım gibi görünse de sermaye koruma ilkesi bakımından hassas bir konudur. Şirket kendi paylarını satın aldığında ortakların şirkete koyduğu sermaye fiilen geri ödenmiş olur ve alacaklıların güvencesi zayıflar. Bu nedenle Türk Ticaret Kanunu, şirketin kendi paylarını edinmesini belirli şartlara bağlamış ve sınırlamıştır. Bu yazıda TTK m. 379-382 hükümlerini anlatıyoruz.

Neden Sınırlama Getirilmiştir?

Anonim şirketin sermayesi, alacaklılar için bir güvence fonksiyonu görür. Şirket kendi paylarını satın alırsa, pay bedelini ortaklara ödemiş olur ve bu bedel şirket malvarlığından çıkar. Ayrıca şirketin kendi payları üzerinde hak sahibi olması, yönetim kurulunun genel kurul üzerinde etkisini artırabilir ve pay fiyatının yapay şekilde yönlendirilmesine yol açabilir. Bu sebeplerle kanun koyucu, genel kural olarak iktisabı sınırlamış, yalnızca kontrollü hallerde izin vermiştir. Şirketin sermaye yapısını anlamak için anonim şirkette pay senedi ve pay defteri yazısına göz atabilirsiniz.

Onda Bir Sınırı

TTK m. 379/1’e göre bir şirket kendi paylarını, esas veya çıkarılmış sermayesinin onda birini aşan veya bir işlem sonunda aşacak olan miktarda, ivazlı olarak iktisap ve rehin olarak kabul edemez. Sınır, yalnızca mevcut iktisabı değil, yeni işlemle aşılacak durumu da kapsar. Bu hüküm, bir üçüncü kişinin kendi adına, ancak şirket hesabına iktisap ya da rehin olarak kabul ettiği paylar için de geçerlidir; yani dolaylı yoldan sınırı aşmak mümkün değildir. Buradaki “ivazlı” ifadesi, karşılığında bedel ödenen iktisapları ifade eder; bedelsiz kazanımlar bu sınırlamaya tabi değildir.

Genel Kurulun Yetkilendirmesi

TTK m. 379/2’ye göre payların iktisap veya rehin olarak kabul edilebilmesi için genel kurulun yönetim kurulunu yetkilendirmesi şarttır. En çok beş yıl için geçerli olacak bu yetkide, iktisap veya rehin olarak kabul edilecek payların itibari değer sayıları belirtilerek toplam itibari değerleriyle söz konusu edilecek paylara ödenebilecek bedelin alt ve üst sınırı gösterilir. Her izin talebinde yönetim kurulu kanuni şartların gerçekleştiğini belirtir. Genel kurul kararının nasıl alınacağı için genel kurul toplantı ve karar yeter sayıları yazısı yol göstericidir.

Net Aktif ve Tam Ödenmiş Pay Şartları

Kanun ayrıca iki ek şart öngörür. Birincisi, iktisap edilecek payların bedelleri düşüldükten sonra kalan şirket net aktifinin, en az esas veya çıkarılmış sermaye ile kanun ve esas sözleşme uyarınca dağıtılmasına izin verilmeyen yedek akçelerin toplamı kadar olması gerekir (m. 379/3). İkincisi, yalnızca bedellerinin tümü ödenmiş bulunan paylar iktisap edilebilir (m. 379/4). Bu şartlar, iktisabın sermayeyi eritmemesini ve alacaklıların korunmasını sağlar. Ana şirketin paylarının yavru şirket tarafından iktisabı halinde de aynı hükümler uygulanır (m. 379/5).

Kanuna Karşı Hile ve Batıl İşlemler

TTK m. 380, pay iktisabını dolaylı yoldan kolaylaştıran işlemleri yasaklar. Paylarının iktisap edilmesi amacıyla şirketin başka bir kişiyle yaptığı, konusu avans, ödünç veya teminat verilmesi olan hukuki işlemler batıldır. Bu butlan hükmü, kredi ve finans kurumlarının işletme konuları içine giren işlemlere ve şirketin veya bağlı şirketlerinin çalışanlarına, şirketin paylarını iktisap edebilmeleri için avans, ödünç ve teminat verilmesine ilişkin işlemlere uygulanmaz; ancak bu istisnai işlemler kanuni yedek akçeleri azaltıyorsa geçersizdir. Ayrıca şirketin üçüncü kişiye, kendi paylarını şirket hesabına alma hakkı tanıyan veya böyle bir yükümlülük öngören düzenlemeleri, şirket alsaydı 379. maddeye aykırı olacaksa batıldır. Bu hükümler, dolambaçlı yollarla yasağın aşılmasını engeller.

Yakın ve Ciddi Kaybın Önlenmesi İstisnası

TTK m. 381’e göre bir şirket, yakın ve ciddi bir kayıptan kaçınmak için gerekli olduğu takdirde, kendi paylarını 379. maddeye göre genel kurulun yetkilendirmeye ilişkin kararı olmadan da iktisap edebilir. Bu halde yönetim kurulu ilk genel kurula iktisabın sebep ve amacı, iktisap edilen payların sayıları, itibari değerlerinin toplamı ve sermayenin ne kadarını temsil ettiği ile bedeli ve ödeme şartları hakkında yazılı bilgi verir. Bu istisna, örneğin şirketin kritik bir ortağının paylarını rakibe satarak şirketi tehlikeye sokması gibi acil durumlarda kullanılabilir.

Diğer İstisnalar

TTK m. 382, 379. madde ile bağlı olmaksızın iktisap edilebilecek bazı halleri sayar: sermayenin azaltılmasına ilişkin hükümlerin uygulanması, küllî halefiyet (örneğin miras veya birleşme), kanuni satın alma yükümü, bedelleri tümü ödenmiş olmak şartıyla cebri icradan bir şirket alacağının tahsili amacına yönelik iktisap ve menkul kıymetler şirketleri gibi haller. Bu istisnalarda da şirketin iktisap ettiği payların belirli sürede elden çıkarılması gibi yükümlülükler doğabilir.

Yedek Akçe Ayırma Yükümlülüğü

TTK m. 520 uyarınca şirket, iktisap ettiği kendi payları için iktisap değerlerini karşılayan tutarda yedek akçe ayırır. Bu yedek akçeler, anılan paylar devredildikleri veya yok edildikleri takdirde iktisap değerlerini karşılayan tutarda çözülebilir. Böylece iktisap edilen payların bedeli kadar tutar şirket içinde dağıtılamaz halde tutulur ve sermaye koruma ilkesi işletilir. Yedek akçeler ve kâr payı dağıtımı için anonim şirkette kâr payı, yedek akçe ve temettü yazısına bakabilirsiniz.

Pay Devri Sınırlamalarıyla İlişki

Şirketin kendi paylarını iktisap etmesi, çoğunlukla bir ortağın ayrılması veya paylarını satması bağlamında gündeme gelir. Bu durumda pay devrinin esas sözleşmedeki kayıtlı nama yazılı pay devri sınırlamalarıyla ilişkisi de değerlendirilmelidir. Bu konuda anonim şirkette pay devri ve sınırlamalar yazısı yol göstericidir. Ayrıca ortağın şirketten çıkması için ayrılma akçesi nasıl hesaplanır yazısına göz atılabilir.

Yönetim Kurulunun Sorumluluğu

Kanuna aykırı pay iktisabı, yönetim kurulu üyelerinin sorumluluğunu doğurabilir. Kanundan doğan yükümlülüklerini kusurlarıyla ihlal eden yönetim kurulu üyeleri, şirkete, pay sahiplerine ve alacaklılara karşı verdikleri zarardan sorumludur (TTK m. 553). Bu sebeple iktisap kararı öncesinde genel kurul yetkisi, onda bir sınırı, net aktif şartı ve payların tam ödenmiş olup olmadığı dikkatle kontrol edilmelidir. Sorumluluk hakkında yönetim kurulu üyesinin hukuki sorumluluğu yazısını okuyabilirsiniz.

Sık Yapılan Hatalar

• Genel kurul yetkisi almadan iktisap yapmak,
• Onda bir sınırını üçüncü kişi aracılığıyla aşmaya çalışmak,
• Bedeli tam ödenmemiş payları iktisap etmek,
• Net aktif şartını hesaplamadan işlem yapmak,
• İktisap edilen paylar için yedek akçe ayırmamak.

Örnek Olay

Aşağıdaki örnek kurgusaldır. Bir anonim şirketin genel kurulu, yönetim kuruluna sermayenin yüzde beşine kadar payı, belirli bir üst fiyat sınırıyla iktisap etme yetkisi verir. Yetki üç yıl için geçerlidir. Ayrılmak isteyen bir ortak, paylarını şirkete satmak ister. Yönetim kurulu, iktisap sonrası net aktifin sermaye ve dağıtılamayan yedek akçeleri karşılayıp karşılamadığını hesaplar, payların tam ödenmiş olduğunu doğrular ve iktisabı yapar. Ardından iktisap bedeli kadar yedek akçe ayırır. Bu şekilde hem yetki hem sermaye koruma şartlarına uyulmuş olur.

Sonuç

Anonim şirket kendi paylarını ancak onda bir sınırı, genel kurul yetkisi, tam ödenmiş pay ve net aktif şartlarıyla iktisap edebilir; yakın ve ciddi kayıp gibi kanunda sayılan istisnalar saklıdır. Şirketinizin pay iktisabı veya pay geri alım işlemleri için ticaret hukuku alanında dosyanızı birlikte değerlendirebiliriz. İletişim sayfamızdaki telefon numarasından veya mesajla bize ulaşabilirsiniz.