İflasta Mal Sahibi ve Satıcı Malını Geri Alabilir mi? Bono Devri ve Geri Alma Hakkı (İİK 188-190)

İflas masası borçlunun mallarından oluşur; ancak borçlunun elinde bulunan her mal borçluya ait olmayabilir. Kimi zaman emanet, kimi zaman satım sözleşmesi gereği teslim edilmeyi bekleyen, kimi zaman ise başkası adına satılmış mallar söz konusu olur. Bu mallar üzerinde hak sahibi olan kişiler, iflasta haklarını nasıl koruyacaktır? Masaya girmesi gerekmeyen malın geri alınması mümkün müdür? İcra ve İflas Kanunu’nun 188 ila 190. maddeleri bu tür durumlara ilişkin özel kurallar getirir. Bu yazıda mal sahibinin ve satıcının iflasta geri alma haklarını anlatıyoruz.

Bedelini Tahsil İçin Devredilen Senetler

İİK m. 188’e göre yalnızca bedelini tahsil etmek için veya belirlenen ilerideki bir ödemeye karşılık olarak müflise devredilmiş olan hamiline veya emre yazılı senetleri devredenler bunları geri isteyebilir. Yani müflise “tahsil için” veya “belli bir ödemeye karşılık” verilen bir çek veya bono, aslında müflisin malı değildir; müflis bu senetlerin yalnızca tahsil yetkisine sahiptir. İflas açıldığında bu senetleri devreden kişi, senetlerin masaya girmesine karşı çıkabilir ve geri alabilir. Bu düzenleme, kambiyo ilişkilerinde şeklen devredilen ancak fiilen mülkiyet geçmeyen senetlerin masaya girmesini önler. Örneğin bir işletme, çeklerini tahsil edilmek üzere bir aracıya ciro etmişse ve aracı iflas ederse, çeki ciro eden geri alabilir. Kambiyo senetleri için kambiyo senetlerinde zamanaşımı ve kambiyo senedine dayalı takip yazılarına bakabilirsiniz.

Başkasına Ait Malın Satış Bedeli

İİK m. 189’a göre müflis başkasına ait bir malı satıp da iflasın açılmasından evvel parasını almamışsa mal sahibi, bu mal için yapılan masrafların masaya ödenmesi karşılığında alıcıdaki alacağın kendisine devrini yahut satılan şeyin bedeli masaya ödenmişse bu bedelin kendisine verilmesini isteyebilir. Bu, komisyonculuk, emanet veya vekalet gibi ilişkilerde ortaya çıkar. Örneğin bir komisyoncu, müvekkilinin malını satmış ancak bedeli tahsil etmeden iflas etmişse, mal sahibi alıcıdan alacağını doğrudan kendisine devrettirebilir. Bedel iflas masasına ödenmişse mal sahibi bedeli masadan alabilir. Bu düzenleme, mal sahibinin malının bedelinin başka alacaklılarla paylaşılmasını önler; çünkü satış bedeli müflisin değil, mal sahibinin hakkıdır. Masrafların ise masaya ödenmesi gerekir.

Satıcının Geri Alma Hakkı

İİK m. 190/1’e göre satıldığı ve gönderildiği halde iflasına hükmolunmazdan evvel müflisin eline geçmeyen mallar için masa tarafından bedeli verilmiş olmadıkça satıcı istirdat iddiasında bulunabilir. Yani satıcı, bir mal satıp yola çıkarmış ancak mal müflise ulaşmadan iflas açılmışsa ve bedeli ödenmemişse, malı geri alabilir. Bu, satıcının iflas nedeniyle malı teslim etmiş ve bedelini alamamış olması riskini azaltır. Ancak bu hak, malın müflisin eline geçmemiş olmasına bağlıdır; müflise teslim edilmiş mallar için satıcı, alacağını iflas masasına kaydettirmek zorundadır. Bu ayrım, satıcı açısından teslim zamanının önemini artırır. Nakliye sürecinde olan mallar için satıcının hızlı hareket etmesi gerekir.

Temsil Eden Belgeler ve İyi Niyetli Üçüncü Kişi

İİK m. 190/2’ye göre bu mallar iflasın ilanından evvel taşıma senedi, konşimento, makbuz senedi, varant gibi emtiayı temsil eden bir senetle iyi niyet sahibi üçüncü bir şahsa satılmış veya rehnedilmişse artık geri alınamaz. Bu istisna, emtiayı temsil eden belgelerin hukuki güvenilirliğini korur. Örneğin müflis, henüz eline geçmemiş malı konşimento ile iyi niyetli bir alıcıya satmışsa, satıcı artık malı geri alamaz; çünkü iyi niyetli üçüncü kişinin hakkı korunur. Bu, ticari hayatın hızlı ve güvenli işlemesi için gereklidir. Satıcı, bu durumda iflas masasına alacağını kaydettirir.

Tamamlanmış Satışlar ve Feshin Yasağı

İİK m. 199’a göre iflasın açılmasından evvel borçluya bir mal satıp teslim eden satıcı, fesih ve geri alma hakkını açıkça saklı tutmuş olsa bile akdi feshedemez ve sattığını geri alamaz. Bu, teslim edilmiş malların iflas masasına girdiğini ve satıcının geri alma hakkının olmadığını gösterir. İİK m. 190 ile birlikte okunduğunda, mal müflisin eline geçmişse satıcı geri alma hakkını kaybeder; geçmemişse hak korunur. Bu ayrım, iflasta satıcı alacaklıların durumu açısından belirleyicidir. Bu konuda iflasta borçların muacceliyeti için iflasta borçlar muaccel olur mu yazısına da bakabilirsiniz.

Üçüncü Kişilerin İstihkak Hakları

Müflisin elinde bulunan ancak müflise ait olmayan mallar için üçüncü kişiler istihkak iddiasında bulunabilir. Kira, ariyet, emanet, saklama gibi hukuki ilişkilerle müflise verilen mallar mal sahibine iade edilir. İflas idaresi, üçüncü kişinin mülkiyet iddiasını inceler; iddia kabul edilirse mal masadan çıkarılır. Uyuşmazlık olursa mahkeme çözer. Üçüncü kişinin hakkını kanıtlamak için sözleşme, fatura, teslim tutanağı ve benzeri belgeleri sunması gerekir. İstihkak için istihkak davası yazısına bakabilirsiniz.

Mal Sahibi ve Satıcı İçin Pratik Öneriler

Mal sahibi ve satıcı, iflas ilanını gördüğü an müflisle ilişkilerini ve malların akıbetini değerlendirmelidir. Teslim edilmemiş mallar için geri alma iddiasını hemen iflas idaresine bildirmelidir. Tahsil için devredilen senetleri, emanet malları ve komisyon ilişkilerini belgeleriyle sunmalıdır. Malı üçüncü kişiye ve belgeyle devredilmiş olma riskini de düşünmelidir.

Sık Yapılan Hatalar

• Mal teslim edilmiş olduğu halde geri alma hakkı olduğunu sanmak,
• Emanet veya komisyon malını sözleşmeyle belgelememek,
• İflas idaresine geç başvurmak,
• Emtiayı temsil eden belgenin üçüncü kişiye devredildiğini araştırmamak,
• Masrafları masaya ödemeden alacağın devrini istemek.

Örnek Olay

Aşağıdaki örnek kurgusaldır. Bir tedarikçi, bir şirkete mal satar ve malı kargoya verir. Mal alıcı şirkete ulaşmadan şirketin iflasına karar verilir. Bedel ödenmemiştir ve mal henüz müflisin eline geçmemiştir; ayrıca mal taşıma senediyle üçüncü kişiye satılmış da değildir. Tedarikçi, İİK m. 190 uyarınca malı geri alma (istirdat) iddiasında bulunur ve iflas idaresi bunu kabul eder. Mal müflisin eline geçmiş olsaydı, tedarikçi yalnızca alacağını masaya kaydettirebilecekti.

Sonuç

İflasta bedelini tahsil için devredilen senetler geri istenebilir, müflisin sattığı başkasına ait malın sahibi alacağın devrini veya bedeli isteyebilir ve müflisin eline geçmemiş mallar için satıcı istirdat iddiasında bulunabilir; ancak emtiayı temsil eden belgeyle iyi niyetli üçüncü kişiye devir halinde geri alma mümkün değildir. İflasta mal ve alacak hakları konusunda icra ve iflas hukuku sayfamıza bakabilir, iletişim üzerinden telefon veya mesajla bize ulaşabilirsiniz.