Tüketici Kanunu m. 10’a göre teslimden altı ay içinde ortaya çıkan ayıp teslim tarihinde var sayılır; karinenin istisnaları ve tüketicinin yapacakları.
Kısaca
- Teslim tarihinden itibaren altı ay içinde ortaya çıkan ayıpların teslim tarihinde var olduğu kabul edilir (TKHK m. 10/1).
- Bu durumda malın ayıplı olmadığını ispat etme yükü satıcıdadır.
- Karine, malın veya ayıbın niteliği ile bağdaşmıyorsa uygulanmaz; örneğin kullanıcı hatasından doğan darbe hasarı bu kapsamda tartışılır.
- Altı ayı geçen ayıplarda ispat yükü genel kurallara göre tüketicide kalır ve bilirkişi incelemesi önem kazanır.
Yeni aldığınız bir cihaz beşinci ayında sebepsizce çalışmayı bırakıyor. Satıcı, “kullanım hatası var, biz sorumlu değiliz” diyor. Tüketici ise kendisini haklı hissetse de arızanın üretimden mi yoksa kullanımdan mı kaynaklandığını kanıtlayamayacağından endişeleniyor. İşte 6502 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun, tam bu noktada tüketiciyi korumak için ispat yükünü ters çeviren özel bir karine getirmiştir. Bu yazıda teslimden itibaren altı ay içinde ortaya çıkan ayıplarda ispat yükünün nasıl dağıldığını, karinenin sınırlarını ve pratikte yapılması gerekenleri anlatıyoruz.
Kanunun Öngördüğü Karine
TKHK m. 10/1’e göre teslim tarihinden itibaren altı ay içinde ortaya çıkan ayıpların, teslim tarihinde var olduğu kabul edilir. Bu durumda malın ayıplı olmadığının ispatı satıcıya aittir. Yani tüketici, ayıbın teslim anından beri mevcut olduğunu tek tek kanıtlamak zorunda değildir; ayıbın altı ay içinde ortaya çıktığını göstermesi yeterlidir. Karinenin amacı, teknik bilgiye ve belgelere sahip olmayan tüketiciyi, çoğu zaman sektörün bilgisine hâkim satıcı karşısında korumaktır. Ayıp kavramı ise m. 8’de tanımlanır: taraflarca kararlaştırılmış örnek ya da modele uygun olmayan veya objektif olarak sahip olması gereken özellikleri taşımayan mal, sözleşmeye aykırıdır ve ayıplı sayılır.
Karine Ne Zaman Uygulanmaz?
Kanun, karineye bir istisna koyar: karine, malın veya ayıbın niteliği ile bağdaşmıyorsa uygulanmaz. Bu ifade, ayıbın niteliği gereği teslimden sonra ortaya çıkması mümkün olmayan durumları anlatır. Örneğin cep telefonunun ekranındaki darbe kaynaklı çatlak, teslimden sonra oluşmuş olabilir; bu durumda karine tüketicinin lehine işlemeyebilir. Aynı şekilde meyve, sebze veya çabuk bozulan gıdalar gibi doğası gereği kısa sürede değişen mallarda da ayıbın teslimde var olduğunun varsayılması makul olmayabilir. Satıcı bu istisnayı ileri sürerse, karinenin uygulanmaması gerektiğini somut olgularla göstermelidir. İstisna, satıcıya her arızada “kullanım hatası” demek için serbest alan açmaz; ispat yükü satıcıda kalmaya devam eder.
Altı Ayın Başlangıcı ve Hesaplanması
Altı aylık süre, malın tüketiciye teslim tarihinden başlar. Teslim tarihi çoğu zaman fatura, irsaliye veya kargo teslim tutanağıyla belirlenir. Bu yüzden teslim belgesini saklamak önemlidir. Online alışverişlerde kargo teslim tarihi esas alınır; mağazadan alışverişte ise fatura tarihi ve teslim anı belirleyicidir. Onarıma giden malın servis sürecinde kalan günler, garanti süresi bakımından ayrıca hesaba katılır; ancak karine bakımından ilk teslim tarihi esas olur. Arızanın “ortaya çıktığı” tarih ise, tüketicinin arızayı fark ettiği ve bildirdiği tarihle ilişkilidir. Bu nedenle ilk şikâyet yazılı yapılmalı ve tarihi belgelenmelidir. Ayıbın ortaya çıkma tarihinin ispatı için servis kayıtları, müşteri hizmetleri yazışmaları ve fotoğraflar kullanılabilir.
Altı Ay Sonrasında Durum
Altı ayı geçtikten sonra ortaya çıkan ayıplar için hak kaybı yaşanmaz. TKHK m. 12’ye göre ayıplı maldan sorumluluk, kanunlarda veya taraflar arasındaki sözleşmede daha uzun bir süre belirlenmedikçe, malın tüketiciye teslim tarihinden itibaren iki yıllık zamanaşımına tabidir; konut ve tatil amaçlı taşınmazlarda bu süre beş yıldır. Ancak altı ay geçince ispat yükü ters döner: tüketici, ayıbın teslim anında var olduğunu ispatlamak zorundadır. Bu ispat çoğu zaman bilirkişi incelemesiyle yapılır. Bilirkişi, arızanın üretim veya montaj hatasından mı yoksa kullanım ve dış etkenden mi kaynaklandığını teknik verilerle değerlendirir. Tüketici hakem heyeti veya tüketici mahkemesinde bu inceleme talep edilebilir. Zamanaşımı ayrıntısı için ayıplı maldan doğan seçimlik haklar yazısına da göz atabilirsiniz.
İspat Yükünün Pratik Sonuçları
Karine, tüketici lehine güçlü bir araçtır ama tek başına yeterli değildir. Tüketicinin karineden yararlanabilmesi için üç şeyi göstermesi gerekir: malın satın alındığını ve teslim tarihini, arızanın altı ay içinde ortaya çıktığını ve arızanın ayıp niteliği taşıdığını. Bunların ardından satıcı, malın ayıplı olmadığını veya arızanın tüketicinin kullanımından kaynaklandığını ispatlamak zorundadır. Servis kayıtları burada iki yönde de delil olur: yetkili servisin “kullanıcı hatası” tespiti satıcı lehine, “üretim hatası” tespiti ise tüketici lehine kullanılabilir. Tüketici, servis raporunu yazılı olarak talep etmeli ve raporda arızanın nedenini ayrıntılı isteme hakkını kullanmalıdır. Kısa ve gerekçesiz “kullanım hatası” ibareli raporlar, ayrıntılı bilirkişi incelemesiyle çürütülebilir.
Seçimlik Haklar ve Karine Bağlantısı
Karine yalnızca ispat yükünü belirler; tüketicinin başvurabileceği hakları TKHK m. 11 düzenler. Tüketici, ayıp ispatlandığında dört seçimlik hakkından birini kullanabilir: satılanı geri vererek sözleşmeden dönme, satılanı alıkoyup ayıp oranında indirim isteme, aşırı masraf gerektirmiyorsa bedelsiz onarım isteme veya imkân varsa ayıpsız misli ile değiştirme. Satıcı, tüketicinin tercih ettiği talebi yerine getirmekle yükümlüdür. Bu hakların ayrıntısı ayıplı mal ve tüketicinin seçimlik hakları yazısında anlatılmıştır. Ayıbın zamanında bildirilmesi konusunda ise ayıp ihbar yükümlülüğü ve süresi yazısı yol gösterir.
Tüketicinin Yapması Gerekenler
- Fatura, fiş, teslim tutanağı veya kargo belgesini saklayın.
- Arızayı fark eder etmez fotoğraf veya video ile kaydedin.
- Satıcıya ve gerekirse üreticiye yazılı bildirim yapın; bildirimin tarihini belgeleyin.
- Servis raporunu yazılı isteyin ve arıza nedeninin açıkça belirtilmesini talep edin.
- Talebinizi net yazın: sözleşmeden dönme, indirim, onarım veya değişim.
- Uyuşmazlık çözülmezse tüketici hakem heyeti veya tüketici mahkemesi yolunu değerlendirin.
Satıcı Açısından Dikkat Edilecekler
Satıcılar açısından da bu karine önemli sonuçlar doğurur. Satıcı, ayıp iddiasıyla karşılaştığında mal üzerinde kendi teknik değerlendirmesini kayda geçirmeli, yetkili servis raporunu tüketiciye açıkça sunmalı ve tüketicinin talebini kanunda öngörülen sürelerde yerine getirmelidir. Gerekçesiz ret ve oyalama, ilerleyen aşamada tüketici mahkemesinde lehe delil değil, aleyhe delil olarak kullanılabilir.
Sık Yapılan Hatalar
- Teslim belgesini ve faturayı saklamamak,
- Arızayı fotoğraflamadan cihazı servise teslim etmek,
- Servis raporunda arıza nedeninin belirtilmesini istememek,
- Yalnızca sözlü şikâyetle yetinmek,
- Altı ay geçince hakkın sona erdiğini düşünmek.
Örnek Olay
Aşağıdaki örnek kurgusaldır. Bir tüketici, dört ay önce aldığı çamaşır makinesinin motorunun çalışmadığını fark eder ve faturasıyla birlikte satıcıya yazılı bildirir. Satıcı, “kullanıcı hatası” iddiasında bulunur. Ayıp teslimden dört ay sonra ortaya çıktığı için karine devreye girer ve ayıplı olmadığını ispat yükü satıcıya geçer. Satıcı, makinede dışarıdan bir müdahale veya yanlış kullanım izi bulunduğunu gösteremezse, tüketici bedelsiz onarım veya sözleşmeden dönme hakkını kullanabilir.
Sonuç
Teslimden itibaren altı ay içinde ortaya çıkan ayıp teslimde var kabul edilir ve ispat yükü satıcıdadır; karinenin niteliğe aykırı olduğu durumlar ise istisnadır. Belgeleri düzenli tutmak ve yazılı bildirim yapmak hakkın kullanılmasını kolaylaştırır. Ayıplı mal uyuşmazlığınız için tüketici hukuku kapsamında dosyanızı birlikte değerlendirebiliriz. İletişim sayfamızdaki telefon numarasından veya mesajla bize ulaşabilirsiniz.
Sık sorulan sorular
Ürünü aldıktan dört ay sonra bozuldu, ispat yükü kimde?
Teslim tarihinden itibaren altı ay içinde ortaya çıkan ayıpların teslim tarihinde var olduğu kabul edilir. Bu durumda malın ayıplı olmadığını ispatlamak satıcıya düşer. Tüketici, arızanın altı ay içinde ortaya çıktığını ve teslim tarihini fatura veya teslim belgesiyle göstermelidir.
Altı aydan sonra ortaya çıkan arıza için hak talep edilebilir mi?
Evet. Ayıplı maldan sorumluluk teslimden itibaren iki yıllık zamanaşımına tabidir. Ancak altı ayı geçtikten sonra ayıbın teslim anında var olduğunu ispatlama yükü genel kurallara göre tüketiciye döner; bu nedenle servis raporu ve bilirkişi incelemesi önemlidir.
Satıcı kullanım hatası olduğunu söylerse ne olur?
Karine, malın veya ayıbın niteliği ile bağdaşmıyorsa uygulanmaz. Satıcı, ayıbın tüketicinin kullanımından kaynaklandığını, örneğin sıvı teması ya da darbe izi gibi somut bulgularla ortaya koymak zorundadır. Bu tür iddiaların çoğunda uzman bilirkişi incelemesi yapılır.
Dayanak mevzuat
- 6502 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun m. 8, 10, 12
Tüketici Hukuku konusunda destek mi gerekiyor?
Durumunuzu anlatın, size en geç 24 saat içinde dönüş yapalım. Görüşme büroda veya online yapılabilir; paylaştığınız bilgiler gizli tutulur.