Ticari Uyuşmazlıklarda Tahkim Sözleşmesi Nasıl Kurulur?

Ticari uyuşmazlıkların devlet mahkemeleri yerine özel hakemler eliyle, daha hızlı ve gizlilik içinde çözülmesini sağlayan tahkim, özellikle büyük ölçekli ve uluslararası nitelikli ticari sözleşmelerde sıkça tercih edilen bir uyuşmazlık çözüm yöntemidir. Bu yazıda ticari uyuşmazlıklarda tahkim sözleşmesinin kurulması ve işleyişi ele alınmaktadır.

Tahkim Sözleşmesinin Tanımı ve Türleri

Tahkim sözleşmesi, tarafların, aralarında doğmuş veya doğabilecek bir uyuşmazlığın devlet mahkemeleri yerine hakem veya hakem heyeti tarafından çözülmesini kabul ettikleri sözleşmedir. Bu sözleşme, ana sözleşmenin içinde bir “tahkim şartı” olarak yer alabileceği gibi, uyuşmazlık doğduktan sonra ayrı bir “tahkim sözleşmesi” olarak da düzenlenebilir. Her iki hâlde de tahkim iradesinin açık ve tereddütsüz biçimde ifade edilmesi gerekir.

Tahkime Elverişlilik Şartı

Her uyuşmazlık tahkime konu edilemez. Tarafların üzerinde serbestçe tasarruf edebilecekleri, yani sulh yoluyla da çözebilecekleri konulardaki uyuşmazlıklar tahkime elverişlidir. Buna karşılık, ayni haklara ilişkin bazı taşınmaz davaları, iflas ve konkordato gibi kamu düzenini ilgilendiren konular ile taraf iradesine bırakılamayan hususlar tahkim yoluyla çözülemez. Bu nedenle bir ticari sözleşmeye tahkim şartı konulmadan önce, uyuşmazlığın niteliğinin tahkime elverişli olup olmadığının değerlendirilmesi gerekir.

Tahkim Şartının Ayrıklığı (Bağımsızlığı) İlkesi

Tahkim hukukunun temel ilkelerinden biri, tahkim şartının içinde yer aldığı ana sözleşmeden bağımsız (ayrık) olarak değerlendirilmesidir. Bu ilkeye göre, ana sözleşmenin geçersizliği veya feshi iddiası, aksi açıkça kararlaştırılmadıkça, tahkim şartının geçerliliğini etkilemez; bu iddianın kendisi dahi hakem heyeti tarafından incelenir. Bu düzenleme, tarafların yalnızca ana sözleşmenin geçersizliğini ileri sürerek tahkim yükümlülüğünden kaçınmasını önler.

Tahkim Sözleşmesinin Şekli

Tahkim sözleşmesi veya tahkim şartı, yazılı şekilde yapılmalıdır. Taraflar arasında değişen yazışmalar, elektronik iletişim araçları veya genel işlem şartlarına yapılan açık atıf yoluyla da tahkim iradesinin yazılı şekilde oluştuğu kabul edilebilir. Şekil şartına uyulmaması, tahkim sözleşmesinin geçersizliğine ve uyuşmazlığın devlet mahkemelerinde görülmesine yol açabilir.

Hakem Sayısı ve Seçimi

Taraflar, tahkim sözleşmesinde hakem sayısını ve hakemlerin nasıl seçileceğini serbestçe kararlaştırabilir. Uygulamada tek hakemli veya üç hakemli (her taraf birer hakem seçer, üçüncü hakem bu iki hakem tarafından belirlenir) yapılar yaygındır. Hakemlerin bağımsızlık ve tarafsızlığına ilişkin kurallara uyulmaması, hakem kararının iptaline yol açabilecek önemli bir sebep oluşturabilir.

Kurumsal Tahkim ile Ad Hoc Tahkim Farkı

Taraflar, tahkim sürecini belirli bir tahkim kurumunun (örneğin bir ticaret odasına bağlı tahkim merkezinin) kurallarına göre yürütmeyi (kurumsal tahkim) veya tamamen kendi belirledikleri usule göre yürütmeyi (ad hoc tahkim) tercih edebilir. Kurumsal tahkim, önceden belirlenmiş kurallar ve idari destek sunarken, ad hoc tahkim taraflara daha fazla esneklik tanır ancak sürecin organizasyonunu tarafların üstlenmesini gerektirir.

Hakem Kararının İcrası

Hakem kararı, kesinleştikten sonra, tıpkı bir mahkeme ilamı gibi icra edilebilir hâle gelir. Yerli tahkim kararlarının icrası nispeten basit bir süreç izlerken, yabancı bir ülkede verilen hakem kararlarının Türkiye’de icra edilebilmesi için tanıma ve tenfiz sürecinin tamamlanması gerekir. Bu süreç, Türkiye’nin taraf olduğu uluslararası sözleşmeler (New York Sözleşmesi gibi) çerçevesinde yürütülür.

Tahkim ile Dava Şartı Arabuluculuğun İlişkisi

Tahkim şartı bulunan bir sözleşmeden doğan ve konusu bir miktar paranın ödenmesi olan uyuşmazlıklarda, dava şartı arabuluculuğun ayrıca aranıp aranmayacağı, arabuluculuğun yalnızca “dava” açılmasından önce arandığı, tahkimin ise bir dava olmadığı gerekçesiyle tartışmalı bir konudur. Bu nedenle sözleşmeye hem tahkim şartı hem de anlaşmazlık öncesi bir müzakere veya arabuluculuk basamağı eklenmesi hâlinde, bu basamakların birbiriyle ve dava şartı arabuluculuk mevzuatıyla çelişmeyecek şekilde kurgulanması önerilir.

Geçici Hukuki Korumaların Tahkimle İlişkisi

Tahkim şartı bulunan bir uyuşmazlıkta, hakem heyeti henüz kurulmamışken taraflardan birinin ihtiyati tedbir veya ihtiyati haciz gibi geçici bir hukuki korumaya ihtiyaç duyması mümkündür. Bu tür acil taleplerde, tahkim şartı bulunmasına rağmen devlet mahkemelerinden geçici hukuki koruma talep edilebilir; hakem heyetinin kurulmasından sonra ise bu yetkinin hakem heyetine geçip geçmediği, tahkim kurallarına ve tarafların anlaşmasına göre değerlendirilir.

Örnek Olay

Aşağıdaki örnek, kuralların işleyişini göstermek amacıyla hazırlanmıştır ve gerçek bir dosyaya dayanmaz. İki şirket arasındaki distribütörlük sözleşmesinde, doğacak uyuşmazlıkların üç hakemden oluşan bir heyet tarafından çözüleceği kararlaştırılmıştır. Sözleşmenin feshi konusunda anlaşmazlığa düşen taraflardan biri doğrudan mahkemede dava açmak isterse, karşı taraf tahkim şartına dayanarak mahkemeden davanın usulden reddedilmesini talep edebilir.

Sonuç

Ticari uyuşmazlıklarda tahkim, hız, uzmanlık ve gizlilik gibi avantajlar sunan etkili bir çözüm yöntemidir; ancak tahkim şartının doğru ve geçerli biçimde kurulması büyük önem taşır. Tahkim sözleşmelerinin hazırlanması ve tahkim sürecinden doğan uyuşmazlıklarınızda ticaret hukuku alanında hukuki destek almanız önerilir.

Tahkim Masraflarının Paylaşımı

Tahkim yargılaması, hakem ücretleri ve idari giderler nedeniyle bazı durumlarda devlet yargısına kıyasla daha yüksek maliyetli olabilir. Bu nedenle taraflar, sözleşmeye tahkim şartı koyarken, uyuşmazlık konusu olası tutarı ve tahkim sürecinin muhtemel maliyetini karşılaştırarak bu yöntemin somut ilişki için uygun olup olmadığını değerlendirmelidir.

Tahkim Şartının Sözleşme Müzakeresinde Yeri

Tahkim şartı, genellikle sözleşme müzakerelerinin son aşamalarında, taraflarca yeterince tartışılmadan standart bir madde olarak eklenir. Ancak hakem sayısı, tahkim yeri, uygulanacak dil ve tahkim kurumu gibi unsurların baştan net biçimde kararlaştırılmaması, uyuşmazlık çıktığında tahkim şartının yorumlanmasında ayrı bir ihtilafa yol açabilir. Bu nedenle tahkim şartının, sözleşmenin diğer maddeleri kadar dikkatle müzakere edilmesi ve mümkünse tanınmış bir tahkim kurumunun örnek tahkim şartı esas alınarak hazırlanması önerilir.

Küçük ve Orta Ölçekli İşletmeler İçin Tahkimin Değerlendirilmesi

Tahkimin sağladığı hız ve gizlilik avantajları, yüksek meblağlı ve karmaşık uyuşmazlıklarda maliyetini fazlasıyla karşılayabilir; ancak görece düşük tutarlı ticari uyuşmazlıklarda tahkim masraflarının dava masraflarını aşması riski göz önünde bulundurulmalıdır. Küçük ve orta ölçekli işletmelerin, tahkim şartı koymadan önce, işlem hacimlerine ve olası uyuşmazlık tutarlarına göre bu yöntemin maliyet-fayda dengesini değerlendirmesi önerilir.