Toplu İş Sözleşmesi Nedir, Nasıl Yapılır?

Toplu iş sözleşmesi, işçi ve işveren sendikaları arasında yapılan ve çok sayıda işçinin çalışma koşullarını doğrudan etkileyen önemli bir hukuki araçtır. Bu yazıda toplu iş sözleşmesinin temel özelliklerini ele alıyoruz.

Toplu İş Sözleşmesi Nedir?

6356 sayılı Kanun’un 33. maddesine göre toplu iş sözleşmesi, iş sözleşmesinin yapılması, içeriği ve sona ermesine ilişkin hükümleri içerir. Ayrıca tarafların karşılıklı hak ve borçları ile sözleşmenin uygulanması, denetimi ve uyuşmazlıkların çözümü için başvurulacak yolları düzenleyen hükümler de içerebilir. Toplu iş sözleşmeleri, Anayasaya ve kanunların emredici hükümlerine aykırı düzenlemeler içeremez.

Toplu İş Sözleşmesinin Kapsamı ve Düzeyi

Bir toplu iş sözleşmesi, aynı işkolunda bir veya birden çok işyerini kapsayabilir. Bir gerçek veya tüzel kişiye ya da bir kamu kurum ve kuruluşuna ait aynı işkolunda birden çok işyeri bulunuyorsa, toplu iş sözleşmesi ancak işletme düzeyinde yapılabilir. Ayrıca birden çok üye işverene ait işyerlerini kapsayan grup toplu iş sözleşmesi de tarafların anlaşmasıyla yapılabilir.

Şekil ve Süre

Toplu iş sözleşmesi yazılı olarak yapılır ve en az 1, en çok 3 yıl süreli olabilir. Bu süre, sözleşmenin imzalanmasından sonra taraflarca uzatılamaz, kısaltılamaz ve süresinden önce sona erdirilemez. Faaliyetleri 1 yıldan az süren işlerde uygulanmak üzere yapılan toplu iş sözleşmelerinin süresi 1 yıldan az olabilir; işin bitmemesi halinde bu sözleşmeler yılın sonuna kadar uygulanır.

Sözleşme süresinin bitmesinden önceki 120 gün içinde yeni sözleşme için yetki başvurusunda bulunulabilir; ancak yeni sözleşme, önceki sözleşme sona ermedikçe yürürlüğe giremez.

Toplu İş Sözleşmesinin İş Sözleşmesine Etkisi

Kanun, toplu iş sözleşmesi ile bireysel iş sözleşmeleri arasındaki ilişkiyi net biçimde düzenler: iş sözleşmelerinin toplu iş sözleşmesine aykırı hükümlerinin yerini toplu iş sözleşmesindeki hükümler alır. Ancak bu kuralın önemli bir istisnası vardır: toplu iş sözleşmesinde iş sözleşmelerine aykırı hükümler varsa, iş sözleşmesinin işçi yararına olan hükümleri geçerliliğini korur. Bu, iş hukukundaki işçi lehine yorum ilkesinin somut bir yansımasıdır.

Sona eren bir toplu iş sözleşmesinin iş sözleşmesine ilişkin hükümleri, yenisi yürürlüğe girinceye kadar iş sözleşmesi hükmü olarak devam eder; yani sözleşme süresi bitse dahi işçiler bir boşluk dönemi yaşamaz.

Toplu İş Sözleşmesinden Kimler Yararlanır?

Toplu iş sözleşmesinden, kural olarak taraf işçi sendikasının üyeleri yararlanır. Sözleşmenin imza tarihinde üye olanlar yürürlük tarihinden, imza tarihinden sonra üye olanlar ise üyeliklerinin işverene bildirildiği tarihten itibaren yararlanır.

Sendika üyesi olmayan işçiler için özel bir mekanizma öngörülmüştür: dayanışma aidatı ödemek suretiyle, sendikanın onayı aranmaksızın, talep tarihinden itibaren geçerli olmak üzere toplu iş sözleşmesinden yararlanabilirler. Dayanışma aidatının miktarı, üyelik aidatından fazla olamaz.

İşyeri veya İşyeri Bölümünün Devrinde Toplu İş Sözleşmesi

İşletme toplu iş sözleşmesi kapsamında olan veya toplu iş sözleşmesi bulunan bir işyerinin devrinde:

• Devralan işverenin aynı işkolunda yürürlükte bir toplu iş sözleşmesi varsa, devralınan işyerindeki toplu iş sözleşmesinden doğan hak ve borçlar iş sözleşmesi hükmü olarak devam eder,
• Devralan işverenin yürürlükte bir toplu iş sözleşmesi yoksa, devralınan işyerindeki toplu iş sözleşmesinden doğan hak ve borçlar, yeni bir toplu iş sözleşmesi yapılana kadar toplu iş sözleşmesi hükmü olarak devam eder.

Tarafların Durumundaki Değişikliğin Etkisi

Toplu iş sözleşmesine taraf olan sendikanın tüzel kişiliğinin sona ermesi, faaliyetinin durdurulması veya işverenin/işyerinin işkolunun değişmesi, toplu iş sözleşmesini sona erdirmez. Bu düzenleme, toplu iş sözleşmesinin sağladığı istikrarı korumayı amaçlar.

Örnek Olay

Aşağıdaki örnek, kuralların işleyişini göstermek amacıyla hazırlanmıştır ve gerçek bir dosyaya dayanmaz. Bir metal işkolundaki fabrikada, işçi sendikası ile işveren arasında 2 yıl süreli bir toplu iş sözleşmesi imzalanır. Sözleşmede belirlenen ücret zammı, bireysel iş sözleşmelerindeki daha düşük ücretlerin yerini alır; sendika üyesi olmayan bir işçi de dayanışma aidatı ödeyerek bu ücret artışından yararlanabilir.

Çerçeve Sözleşme ile Farkı

6356 sayılı Kanun ayrıca “çerçeve sözleşme” adı verilen bir düzenleme türünü de tanımlar; bu sözleşme, sözleşmenin tarafı olan işçi ve işveren sendikasının üyeleri hakkında uygulanır ve meslekî eğitim, iş sağlığı ve güvenliği, sosyal sorumluluk ve istihdam politikalarına ilişkin düzenlemeleri içerebilir. Çerçeve sözleşme, taraflardan birinin çağrısı ve karşı tarafın olumlu cevabıyla en az 1, en çok 3 yıl için yapılır; toplu iş sözleşmesinden farklı olarak doğrudan ücret ve çalışma koşullarını değil, daha genel politika çerçevelerini düzenler.

Yetki Uyuşmazlıklarının Çözümü

İşletme toplu iş sözleşmesi yapılacak işyerlerinin aranılan niteliğe sahip olup olmadığına ilişkin uyuşmazlıklar, işletme merkezinin bulunduğu yerdeki mahkemede 15 gün içinde karara bağlanır. Bu hızlı çözüm mekanizması, toplu iş sözleşmesi sürecinin uzun yetki uyuşmazlıkları nedeniyle tıkanmasını önlemeyi amaçlar.

Pratik Öneriler

• İşyerinizde bir toplu iş sözleşmesi uygulanıp uygulanmadığını ve hangi sendikanın tarafı olduğunu öğrenin.
• Sendika üyesi değilseniz ve toplu iş sözleşmesinden yararlanmak istiyorsanız, dayanışma aidatı ödeme sürecini araştırın.
• İş sözleşmenizdeki hükümlerin toplu iş sözleşmesine aykırı olup olmadığını karşılaştırın; aykırı ve aleyhinize olan hükümler geçersiz olabilir.

Grev Sonrası Yapılan Sözleşmeden Yararlanma

Grev sonunda yapılan bir toplu iş sözleşmesinden, kanunda öngörülen zorunlu çalışma hallerindeki işçiler dışında, işyerinde çalışmış olanlar aksine hüküm bulunmadıkça yararlanamaz. Bu düzenleme, grev sürecine katılmayı teşvik eden ve grev hakkını fiilen kullanmayan işçilerin sonuçlardan otomatik olarak yararlanmasını sınırlayan özel bir kuraldır.

Teşmil Uygulaması

Cumhurbaşkanı, belirli koşullar altında bir işkolundaki en çok üyeye sahip sendikanın yaptığı bir toplu iş sözleşmesini, o işkolunda toplu iş sözleşmesi bulunmayan başka işyerlerine de “teşmil” edebilir; yani bu sözleşmenin hükümlerini o işyerlerine de uygulanabilir hale getirebilir. Bu, sendikal örgütlenmenin zayıf olduğu işkollarında dahi belirli asgari standartların yaygınlaştırılmasını sağlayan istisnai bir yetkidir.

Sonuç

Toplu iş sözleşmesi, çok sayıda işçinin çalışma koşullarını topluca iyileştiren güçlü bir araçtır. Toplu iş sözleşmesinden doğan haklarınızın değerlendirilmesi için iş hukuku sayfamızdan büromuzla iletişime geçebilirsiniz.