Toplu Sözleşme Sürecinde Grev Hakkının Kullanımı

Toplu iş sözleşmesi görüşmelerinde tarafların anlaşamaması halinde işçi sendikasının başvurabileceği en önemli baskı aracı grev hakkıdır. Bu yazıda grev kararının alınma sürecini, sürelerini ve grevin iş sözleşmelerine etkisini 6356 sayılı Kanun çerçevesinde ele alıyoruz.

Grev Kararının Alınma Süreci

6356 sayılı Sendikalar ve Toplu İş Sözleşmesi Kanunu’nun 60. maddesine göre grev kararı, toplu görüşmede uyuşmazlık çıktığını gösteren tutanağın tebliği tarihinden itibaren altmış gün içinde alınabilir ve bu süre içinde altı iş günü önceden karşı tarafa bildirilecek tarihte uygulamaya konulabilir. Bu altmış günlük süre içinde grev kararı alınmaz veya uygulanacağı tarih karşı tarafa bildirilmezse, işçi sendikasının toplu iş sözleşmesi yapma yetkisi düşer. Bu düzenleme, tarafları makul bir sürede karar almaya zorlayarak sürecin belirsiz biçimde uzamasını engellemeyi amaçlar.

İşverenin Lokavt Kararı Alma Hakkı

Uyuşmazlığın tarafı olan işveren sendikası veya sendika üyesi olmayan işveren, grev kararının kendisine tebliğinden itibaren altmış gün içinde lokavt kararı alabilir ve bu süre içinde altı iş günü önceden karşı tarafa bildirilecek tarihte uygulamaya koyabilir. Grev ve lokavt kararları, kararı alan tarafça işyeri veya işyerlerinde derhâl ilan edilir. Bildirilen tarihte başlamayan grev veya lokavt hakkı düşer.

Grev Oylaması Mekanizması

Kanun, işçilere grev kararına karşı bir denge mekanizması tanımıştır. Grev kararının işyerinde ilan edildiği tarihte o işyerinde çalışan işçilerin en az dörtte birinin, ilan tarihinden itibaren altı iş günü içinde işyerinin bağlı bulunduğu görevli makama yazılı başvurusu üzerine, başvurudan itibaren altı iş günü içinde grev oylaması yapılır. Oylamaya ilişkin itirazlar, oylama gününden itibaren üç iş günü içinde mahkemeye yapılır ve mahkeme üç iş günü içinde kesin karar verir. Oylamada, grev ilanının yapıldığı tarihte işyerinde çalışan işçilerden oylamaya katılanların salt çoğunluğu grevin yapılmaması yönünde karar verirse, alınan grev kararı uygulanamaz.

Grev ve Lokavtın Güvencesi

Kanun’un 66. maddesi, toplu iş sözleşmelerine ve iş sözleşmelerine grev hakkından veya lokavttan vazgeçilmesine veya bunların kısıtlanmasına dair konulacak hükümlerin geçersiz olduğunu düzenler. Kanuni bir grev kararının alınmasına katılma, teşvik etme, greve katılma veya greve katılmaya teşvik etme nedeniyle işçinin iş sözleşmesi feshedilemez. Bu güvenceye aykırı yapılan fesih, sendikal fesih olarak nitelendirilir ve işçi hem işe iade hem de en az bir yıllık ücret tutarındaki sendikal tazminatı talep edebilir. Grev ve lokavt süresince işçiler, 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu’nun ilgili hükümlerine göre sigorta yardımlarından yararlanmaya devam eder.

Kanuni Grev ve Lokavtın İş Sözleşmelerine Etkisi

Kanun’un 67. maddesi uyarınca kanuni bir grev veya lokavt süresince iş sözleşmeleri askıda kalır. Bu dönemde işveren ücret ödemekle yükümlü olmadığı gibi, işçiler de iş görme borcundan muaf tutulur. İşyerinde grev süresince yalnızca güvenlik, bakım ve grev gözcülüğü gibi belirli sınırlı işler için işçi çalıştırılabilir. Grev süresi, kıdem tazminatı hesabına esas hizmet süresinden sayılıp sayılmayacağı konusunda kanun ve içtihatta özel bir düzenleme aranmalıdır; genel kural, askıda geçen sürelerin kıdeme dahil edilmemesi yönündedir, ancak toplu iş sözleşmesiyle işçi lehine farklı bir düzenleme yapılabilir.

Grev Hakkının Kötüye Kullanılması

Kanun’un 72. maddesi, taraflardan birinin veya Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanının başvurusu üzerine mahkemece, grev hakkının veya lokavtın iyi niyet kurallarına aykırı biçimde toplum zararına veya millî servete zarar verecek şekilde kullanıldığının tespiti halinde, uygulanmakta olan grev veya lokavtın durdurulmasına karar verilebileceğini düzenler. Bu düzenleme, grev hakkının sınırsız olmadığını, toplumsal yarar ile dengelenmesi gerektiğini göstermektedir.

Grev Gözcülüğü ve İşyerine Giriş-Çıkış

Grev süresince, greve katılan işçiler ile grev gözcüleri işyerinde belirli kurallara tabidir; greve katılmayan işçilerin işyerine giriş çıkışlarının engellenmesi veya zorla grev iştirakine zorlanma gibi eylemler kanunda yaptırıma bağlanmıştır. Bu kurallara aykırı davranışlar hem hukuki hem cezai sorumluluk doğurabilir.

Örnek Olay

Aşağıdaki örnek, kuralların işleyişini göstermek amacıyla hazırlanmıştır ve gerçek bir dosyaya dayanmaz. Bir metal işkolu işyerinde toplu iş sözleşmesi görüşmeleri uyuşmazlıkla sonuçlanır ve düzenlenen tutanak taraflara tebliğ edilir. İşçi sendikası, altmış günlük süre içinde grev kararı alır ve altı iş günü önceden işverene bildirir. İşveren, işçilerin dörtte birinin grev oylaması talebini yerine getirir; oylamada işçilerin çoğunluğu grevin uygulanması yönünde oy kullanınca grev kanuna uygun şekilde başlar ve süresince iş sözleşmeleri askıya alınır.

Grev ve Lokavtın Ertelenmesi

Genel sağlığı veya milli güvenliği bozucu nitelikte görülen bir grev veya lokavt, Cumhurbaşkanı tarafından altmış gün süreyle ertelenebilir. Erteleme kararının yürürlüğe girmesiyle birlikte, arabulucu uyuşmazlığın çözümü için erteleme süresince çaba gösterir; taraflar bu süre içinde anlaşarak uyuşmazlığı özel hakeme de götürebilir. Erteleme süresinin sonunda anlaşma sağlanamazsa, altı iş günü içinde taraflardan birinin başvurusu üzerine uyuşmazlık Yüksek Hakem Kurulu tarafından çözülür; aksi takdirde işçi sendikasının yetkisi düşer.

Grev ve Lokavt Yasağı Kapsamındaki İşyerleri

Can ve mal kurtarma işleri, cenaze işleri, şehir şebeke suyu, elektrik, doğal gaz ve petrol üretimi gibi hayati hizmetlerin yürütüldüğü işyerlerinde grev ve lokavt yapılması kanunla yasaklanmıştır. Bu kapsamdaki işyerlerinde toplu iş sözleşmesi uyuşmazlıkları, grev yerine doğrudan Yüksek Hakem Kurulu’nun çözümüne tabi tutulur.

Pratik Öneriler

• Sendika üyesi bir işçiyseniz, grev kararının işyerinizde ilan edilip edilmediğini ve altı iş günlük oylama talep süresini takip edin.
• Grev sürecine katılıp katılmama konusunda serbest olduğunuzu ve bu tercihinizin iş güvenceniz üzerinde olumsuz etki yaratamayacağını unutmayın.
• Grev öncesi döneme ait ücret alacaklarınızın eksiksiz ödendiğinden emin olun.

Sonuç

Grev hakkı, toplu iş sözleşmesi sürecinde işçi tarafının en güçlü müzakere aracıdır; ancak sıkı usul ve süre kurallarına tabidir. Sürecin doğru yönetilmesi için iş hukuku hizmetlerimiz kapsamında hukuki destek almanızı öneririz.