Tüketici İşlemi Nedir? Eser, Taşıma, Sigorta, Vekalet ve Bankacılık Sözleşmeleri de Kapsamda mı?

Tüketici hukuku denilince akla ilk olarak internetten alınan bir telefon ya da mağazadan alınan bir beyaz eşya gelir. Oysa kanunun koruma alanı çok daha geniştir. Evin tadilatını yaptıran, taşınırken nakliye şirketiyle çalışan, kredi kullanan, sigorta yaptıran ya da bir danışmanlık hizmeti alan kişi de duruma göre tüketici korumasından yararlanabilir. Bunun kanuni dayanağı, 6502 sayılı Kanun’un “tüketici işlemi” tanımıdır. Bu yazıda tanımın kapsamını, hangi sözleşmelerin dahil olduğunu ve bunun pratikteki sonuçlarını anlatıyoruz.

Kanundaki Tanım

Kanunun 3. maddesinin (l) bendine göre tüketici işlemi, mal veya hizmet piyasalarında kamu tüzel kişileri de dahil olmak üzere ticari veya mesleki amaçlarla hareket eden veya onun adına ya da hesabına hareket eden gerçek veya tüzel kişiler ile tüketiciler arasında kurulan, eser, taşıma, simsarlık, sigorta, vekalet, bankacılık ve benzeri sözleşmeler de dahil olmak üzere her türlü sözleşme ve hukuki işlemdir.

Bu tanımdan üç sonuç çıkar. Birincisi, işlemin taraflarından biri ticari veya mesleki amaçla hareket eden kişi, diğeri tüketici olmalıdır. İkincisi, tanım yalnızca satış sözleşmeleriyle sınırlı değildir; “her türlü sözleşme ve hukuki işlem” ifadesi kapsamı geniş tutar. Üçüncüsü, kanun bazı sözleşme türlerini adıyla sayarak, bunların da kapsamda olduğunda tereddüt bırakmamıştır.

Açıkça Sayılan Sözleşmeler

Kanunun saydığı sözleşme türleri şunlardır:

• Eser sözleşmesi: Tadilat, tamirat, terzilik, boya badana, inşaat gibi bir işin yapılması ve sonucunun teslimini konu alan sözleşmeler.
• Taşıma sözleşmesi: Eşya veya yolcu taşıma, evden eve nakliyat, kargo ve benzeri hizmetler.
• Simsarlık (tellallık) sözleşmesi: Sözleşme kurulmasına aracılık eden emlak danışmanı gibi aracıların hizmetleri.
• Sigorta sözleşmesi: Tüketicinin sigorta şirketiyle yaptığı bireysel sigorta sözleşmeleri.
• Vekalet sözleşmesi: Tüketicinin belirli bir işin görülmesi için ticari veya mesleki faaliyet gösteren bir kişiye yetki verdiği ilişkiler.
• Bankacılık sözleşmeleri: Hesap, kart, kredi ve benzeri bankacılık hizmetleri.

Sayım örnekleyicidir; çünkü kanun “ve benzeri sözleşmeler de dahil olmak üzere” ifadesini kullanır. Yani listede yer almayan bir sözleşme de, tanımın diğer şartlarını taşıyorsa tüketici işlemi sayılabilir. Bankacılık ve kredi ilişkileri için tüketici sıfatı ve kredi kanununun kapsamı yazısına, kredi kartı yönünden ilgili yazılarımıza bakabilirsiniz.

Tüketici İşlemi Olmayan Durumlar

Tanımın şartı, işlemin bir tarafında ticari veya mesleki amaçla hareket eden kişinin bulunmasıdır. Bu nedenle şu durumlar tüketici işlemi sayılmaz:

• İki tüketici arasındaki alışveriş (örneğin iki arkadaş arasında ikinci el telefon satışı),
• Tarafların her ikisinin de ticari amaçla hareket ettiği işlemler,
• Tüketicinin, kendi ticari veya mesleki faaliyeti kapsamında yaptığı alımlar.

Bu durumlarda uyuşmazlık, Türk Borçlar Kanunu ve gerekiyorsa Türk Ticaret Kanunu hükümlerine göre çözülür. Tüketici sıfatının nasıl belirlendiği için tüketici sıfatı kimlere tanınır yazısına bakabilirsiniz.

Tüketici İşlemi Sayılmanın Sonuçları

Bir işlem tüketici işlemi sayıldığında şu sonuçlar doğar:

1. Özel görevli mahkeme: Tüketici işlemlerinden doğan davalarda tüketici mahkemeleri görevlidir (m. 73/1). Tüketici, davasını yerleşim yerindeki tüketici mahkemesinde de açabilir.
2. Hakem heyeti yolu: Belirli parasal sınırın altındaki uyuşmazlıklarda tüketici hakem heyetine başvuru dava şartıdır; sınırlar her yıl güncellenir.
3. Haksız şart denetimi: Müzakere edilmeden sözleşmeye konulan ve dengesizlik yaratan şartlar tüketiciyi bağlamaz.
4. Ayıp ve cayma hakları: Mal ve hizmetlerde ayıp halinde seçimlik haklar, uzaktan sözleşmelerde cayma hakkı gibi korumalar devreye girer.
5. Harç ve yargılama kolaylıkları: Tüketici davalarında Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun basit yargılama usulüne ilişkin hükümleri uygulanır.

Görev ve yetki ayrıntıları için tüketici mahkemesinde görev ve yetki yazısı yararlıdır.

Karma ve Sınırda Durumlar

Bazı işlemlerde tüketici işlemi olup olmadığı tartışma yaratabilir. Örneğin bir avukatlık ya da danışmanlık ilişkisi, tüketici işlemi sayılabilir mi? Kanun vekalet sözleşmesini açıkça saydığından, ticari veya mesleki faaliyet gösteren bir kişinin tüketiciyle kurduğu vekalet ilişkisi tanım kapsamına girebilir; ancak her meslek ilişkisinin somut niteliği, taraf sıfatı ve mesleki düzenlemeler ayrıca değerlendirilir. Benzer şekilde emlak aracılık hizmetleri de simsarlık sözleşmesi olarak kapsamda olabilir. Bu tür sınırda durumlarda, sözleşmenin niteliği, tarafların amacı ve olayın koşulları birlikte incelenir.

Kamu Tüzel Kişileri Bakımından

Tanım, ticari veya mesleki amaçla hareket eden taraflar arasında kamu tüzel kişilerini de sayar. Bir kamu kurumu ticari veya mesleki amaçla mal veya hizmet sunuyorsa, bununla yapılan işlem de tüketici işlemi olabilir. Ancak idari işlemlerden doğan uyuşmazlıklar idari yargı alanına girer ve tüketici mahkemesine değil idare mahkemesine götürülür. Bu ayrımı yapmak için işlemin idari nitelik taşıyıp taşımadığına bakmak gerekir.

Uygulamada Dikkat Edilecekler

• Sözleşmeyi kiminle yaptığınızı, karşı tarafın ticari veya mesleki amaç taşıyıp taşımadığını belirleyin,
• Sözleşme ve faturaları saklayın,
• Başvurunuzu doğru merciye (hakem heyeti veya tüketici mahkemesi) yapın,
• Hizmet sözleşmelerinde iş kapsamını, süreyi ve bedeli yazılı hale getirin,
• Bankacılık ve sigorta işlemlerinde bilgilendirme belgelerini talep edin.

Sık Yapılan Hatalar

• Tüketici korumasını yalnızca mal satışına ait sanmak,
• Hizmet sözleşmelerinde bilgilendirme belgelerini saklamamak,
• Ticari amaçla yapılan alımı tüketici işlemi gibi hakem heyetine götürmek,
• Tüketici işlemi olduğunu bilmeden genel mahkemede dava açıp görev itirazıyla karşılaşmak,
• Sözleşmedeki mahkeme seçimi şartını bağlayıcı kabul etmek.

Örnek Olay

Aşağıdaki örnek kurgusaldır. Bir tüketici, evinin banyo tadilatı için bir tadilat firmasıyla anlaşır. Firma işi yarım bırakır ve verdiği süre içinde teslim etmez. Tüketici, eser sözleşmesinin tüketici işlemi kapsamına girdiğini bilerek, firmaya yazılı başvuru yapar ve sonuç alamayınca uyuşmazlığın parasal değerine göre tüketici hakem heyetine ya da tüketici mahkemesine başvurur. Tüketici işlemi olduğu için dava, kendi yerleşim yerindeki tüketici mahkemesinde de açılabilir.

Sonuç

Tüketici işlemi kavramı, satış sözleşmelerinin çok ötesine geçerek eser, taşıma, simsarlık, sigorta, vekalet ve bankacılık gibi birçok sözleşmeyi kapsar. Önemli olan, karşı tarafın ticari veya mesleki amaçla hareket etmesi ve karşı tarafın tüketici sıfatını taşımasıdır. Yaşadığınız uyuşmazlığın tüketici işlemi olup olmadığını öğrenmek için dosyanızı birlikte inceleyebiliriz. Tüketici hukuku sayfamıza bakabilir, iletişim sayfasından telefonla veya mesajla bize ulaşabilirsiniz.