Vasiyet Alacaklısı ile Mirasçı Arasındaki Farklar: Hak, Sorumluluk ve Sıralama

Vasiyetle kendisine bir şey bırakılan kişinin, mirasçıyla aynı hukuki konumda olduğu düşünülür. Oysa miras hukukunda mirasçı ile vasiyet alacaklısı arasında önemli farklar vardır. Bu farklar, sorumluluktan dava hakkına, öncelik sırasından zamanaşımına kadar birçok konuda ortaya çıkar. Bu yazıda iki kavramı karşılaştırarak anlatıyoruz.

Kim Mirasçıdır, Kim Vasiyet Alacaklısıdır?

TMK m. 516’ya göre mirasbırakan, mirasının tamamı veya belli bir oranı için bir veya birden çok kişiyi mirasçı atayabilir; bir kişinin mirasın tamamını veya belli bir oranını almasını içeren her tasarruf mirasçı atanması sayılır. Öte yandan TMK m. 517’ye göre mirasbırakan, bir kimseye onu mirasçı atamaksızın belirli bir mal bırakma yoluyla kazandırmada bulunabilir. Bu kişi vasiyet alacaklısıdır. Yani ayrım, tasarrufun mirasın bir oranına mı yoksa belirli bir mala mı ilişkin olduğuna dayanır. “Evim kızıma kalsın” belirli mal vasiyetidir; “mirasımın yarısı kızıma kalsın” ise mirasçı atamadır.

Mirası Kazanma Biçimi

Mirasçılar, mirasbırakanın ölümü ile mirası bir bütün olarak, kanun gereğince kazanırlar; mirasbırakanın ayni haklarını, alacaklarını, diğer malvarlığı haklarını, taşınır ve taşınmazlar üzerindeki zilyetliklerini doğrudan kazanırlar (TMK m. 599). Yani mirasçının kazanımı otomatiktir; ayrıca bir devir işlemine gerek yoktur. Vasiyet alacaklısı ise mala doğrudan sahip olmaz; yalnızca mirasçılara karşı bir alacak hakkı doğar. Vasiyet edilen mal, mirasçılar veya vasiyeti yerine getirme görevlisi tarafından vasiyet alacaklısına devredilmelidir. Örneğin vasiyet edilen taşınmazın tapusu, devir işlemi yapılmadan vasiyet alacaklısı adına geçmez.

Borç Sorumluluğu

Mirasçılar, mirasbırakanın borçlarından kişisel olarak sorumlu olur ve tereke borçlarından müteselsilen sorumludur (TMK m. 599, 641). Bu nedenle borca batık bir mirasta mirasçılar, mirası reddetmeyi düşünmek zorunda kalır. Vasiyet alacaklısı ise mirasbırakanın borçlarından sorumlu değildir; onun hakkı borçlar ödendikten sonra kalan tereke içinden karşılanır. Bu, vasiyet alacaklısı için önemli bir avantajdır: risksiz bir kazanım söz konusudur. Ancak terekede yeterli değer yoksa vasiyet karşılanamayabilir.

Alacaklıların Sıralaması

TMK m. 603/1’e göre mirasbırakanın alacaklılarının hakları, vasiyet alacaklılarının haklarından, vasiyet alacaklılarının hakları da mirasçıların alacaklılarının haklarından önce gelir. Yani sıralama şöyledir: önce mirasbırakanın alacaklıları, sonra vasiyet alacaklıları, en son mirasçıların kendi alacaklıları. Mirası kayıtsız şartsız kabul eden mirasçıların alacaklıları ile mirasbırakanın alacaklıları aynı haklara sahiptir (TMK m. 603/2). Bu sıralama, tereke yetersiz olduğunda kimin alacağının ne ölçüde karşılanacağını belirler.

Vasiyet Alacaklısının İstem Hakkı

TMK m. 600’e göre vasiyet alacaklısı, vasiyeti yerine getirme görevlisi varsa ona; yoksa yasal veya atanmış mirasçılara karşı kişisel bir istem hakkına sahip olur. Bu alacak, tasarruftan aksi anlaşılmıyorsa vasiyet yükümlüsünün mirası kabul etmesi veya ret hakkının düşmesiyle muaccel olur. Vasiyet alacaklısı, yükümlülüğünü yerine getirmeyen vasiyet yükümlüsüne karşı vasiyet edilen malın teslimini veya hakkın devrini; vasiyet konusu bir davranış ise bunun yerine getirilmemesinden doğan zararın giderilmesini dava edebilir. Yani vasiyet alacaklısı, bir alacaklı gibi dava açar; miras davası gibi paylaşma istemez.

Özel Durumlar

Kendisine bir intifa hakkı veya irat hakkı ya da belli aralıklarla tekrarlanan diğer bir edim vasiyet edilen kimsenin istem hakkı, tasarrufta başka bir esas öngörülmedikçe eşya hukuku ve borçlar hukuku kurallarına tabidir (TMK m. 601/1). Kendisine mirasbırakanın ölümünde ödenecek bir sigorta alacağı vasiyet edilen kimse ise sigorta sözleşmesinden doğan istem hakkını sigortacıya karşı doğrudan kullanabilir (TMK m. 601/2). Bu özel düzenlemeler, vasiyet alacaklısının farklı hak türlerinde farklı işlem yollarına başvurmasını gerektirir.

Zamanaşımı

Vasiyet alacaklısının dava hakkı, ölüme bağlı kazandırmayı öğrenmesinin veya vasiyet borcu daha sonra muaccel olacaksa muaccel olma tarihinin üzerinden on yıl geçmekle zamanaşımına uğrar (TMK m. 602). Bu süre uzundur; ancak vasiyet alacaklısının hakkını geciktirmeden kullanması önerilir, çünkü tereke paylaşıldıktan sonra vasiyetin yerine getirilmesi zorlaşabilir. Vasiyet alacağının zamanaşımı için vasiyet alacağının zamanaşımı yazısına bakabilirsiniz.

Tenkis ve Geri İsteme

Mirasçılar, vasiyet yükümlülüğünü yerine getirdikten sonra mirasbırakanın daha önce bilmedikleri borçlarını öderlerse, vasiyet alacaklısından vasiyetin tenkisini isteyebilecekleri oranda verileni geri isteme hakkına sahiptirler; vasiyet alacaklısı ancak geri isteme zamanında var olan zenginleşmesi ölçüsünde sorumlu tutulabilir (TMK m. 604). Ayrıca saklı payı zedeleyen vasiyetler tenkise tabidir. Yani vasiyet alacaklısının hakkı, saklı pay sahiplerinin haklarına ve mirasbırakanın sonradan ortaya çıkan borçlarına karşı kesin değildir.

Vasiyet Alacaklısının Reddi

Vasiyet alacaklısı vasiyeti reddedebilir. Reddin sonucunda, mirasbırakanın arzusunun başka türlü olduğu tasarruftan anlaşılmadıkça, redden vasiyet yükümlüsü yararlanır (TMK m. 616). Yani reddedilen vasiyetin konusu, yükümlü olan mirasçıya kalır. Vasiyet alacaklısı mirasçıların aksine bir ret süresine tabi değildir; ancak makul sürede karar vermesi ve hakkını uzun süre kullanmaması, ileride zamanaşımı riski doğurur. Mirasın reddi ile vasiyetin reddi arasındaki fark bu yönüyle önemlidir.

Vasiyeti Yerine Getirme Görevlisi

Mirasbırakan, vasiyetnamesinde vasiyeti yerine getirme görevlisi atayabilir. Bu kişi, vasiyetin uygulanmasını sağlar ve vasiyet alacaklısının istem hakkı ona karşı da ileri sürülebilir. Görevli atanmışsa vasiyet alacaklısı doğrudan ona başvurur; mirasçılarla uğraşmak zorunda kalmaz. Görevlinin yetki ve sorumlulukları için vasiyeti yerine getirme görevlisi yazısına bakabilirsiniz.

Sık Yapılan Hatalar

• Belirli mal vasiyetiyle mirasçı atamayı karıştırmak,
• Vasiyet alacaklısının doğrudan mala sahip olacağını sanmak,
• Mirasbırakanın borçlarını göz ardı etmek,
• Zamanaşımını takip etmemek,
• Saklı pay sahiplerinin tenkis hakkını unutmak.

Örnek Olay

Aşağıdaki örnek kurgusaldır. Bir mirasbırakan, terekesinin yarısını çocuğuna mirasçı atama yoluyla, bir aracı ise arkadaşına belirli mal vasiyeti olarak bırakır. Çocuk mirasçı olarak mirasbırakanın borçlarından da sorumlu olur; arkadaş ise araç için mirasçıya karşı devir talebinde bulunur. Terekede borç fazlaysa, önce alacaklılar ödenir; vasiyet alacaklısı ancak kalan değerden karşılanır.

Sonuç

Mirasçı mirası bütün olarak ve borçlarıyla kazanırken, vasiyet alacaklısı yalnızca belirli bir mal veya hak üzerinde kişisel istem hakkına sahiptir; alacaklıların sıralaması da farklıdır. Vasiyet hazırlamadan veya vasiyetten alacak talep etmeden önce durumunuzu değerlendirmek için miras hukuku sayfamıza bakabilir, iletişim üzerinden bizimle görüşebilirsiniz.