Boşanma Davasında Yetkili ve Görevli Mahkeme Hangisidir?

Boşanma davası açmaya karar veren kişinin ilk öğrenmesi gereken konulardan biri, davanın hangi mahkemede açılacağıdır. Yanlış mahkemede açılan dava, görevsizlik veya yetkisizlik kararıyla aylar kaybedilmesine yol açabilir. Hukukta bu konu iki ayrı kavramla ifade edilir: görev ve yetki. Görev, davaya hangi tür mahkemenin bakacağını; yetki ise bu mahkemenin hangi yerdeki mahkeme olacağını belirler. Bu yazıda boşanma davaları bakımından her iki kavramı ayrıntılı olarak açıklıyoruz.

Görevli Mahkeme: Aile Mahkemesi

Boşanma davalarında görevli mahkeme aile mahkemesidir. 4787 sayılı Aile Mahkemelerinin Kuruluş, Görev ve Yargılama Usullerine Dair Kanun, Türk Medeni Kanunu’nun aile hukukuna ilişkin hükümlerinden doğan dava ve işlerin aile mahkemelerinde görüleceğini düzenler.

Aile mahkemesinin bulunmadığı yerlerde ise dava, asliye hukuk mahkemesinde görülür. Bu durumda mahkeme “aile mahkemesi sıfatıyla” görev yapar ve aile mahkemelerine ilişkin usul kurallarını uygular.

Aile mahkemelerinin görev alanına boşanma dışında şu davalar da girer:

• Nafaka, velayet ve kişisel ilişki davaları,
• Mal rejiminin tasfiyesi davaları,
• Soybağı davaları (soybağının reddi, babalık),
• Evlat edinme,
• Nişanın bozulmasından doğan davalar,
• 6284 sayılı Kanun kapsamındaki koruma tedbirleri.

Görevin kamu düzenine ilişkin olması

Görev kuralları kamu düzenindendir. Mahkeme görevli olup olmadığını davanın her aşamasında kendiliğinden inceler. Örneğin boşanma davası sulh hukuk mahkemesinde açılırsa mahkeme görevsizlik kararı verir. Görevsizlik kararının kesinleşmesinden itibaren iki hafta içinde başvurulursa dosya görevli mahkemeye gönderilir (HMK m. 20). Bu süre kaçırılırsa dava açılmamış sayılır.

Yetkili Mahkeme: TMK 168

Türk Medeni Kanunu (TMK) m. 168’e göre boşanma veya ayrılık davalarında yetkili mahkeme:

1. Eşlerden birinin yerleşim yeri mahkemesi,
2. Davadan önce son altı aydan beri birlikte oturdukları yer mahkemesidir.

Davacı eş bu mahkemelerden birini seçebilir. Örneğin eşler son bir yıldır aynı şehirde birlikte yaşamışsa ve boşanma kararından sonra kadın eş ailesinin yaşadığı başka bir şehre taşınıp orada yerleşmişse, dava hem eşlerin son altı ay birlikte oturdukları yerde hem de her iki eşin ayrı ayrı yerleşim yerlerinde açılabilir.

Yerleşim yeri kavramı

Yerleşim yeri, TMK m. 19 uyarınca bir kimsenin sürekli kalma niyetiyle oturduğu yerdir. Uygulamada adrese dayalı nüfus kayıt sistemindeki adres, yerleşim yerinin tespitinde önemli bir karinedir. Ancak kişinin fiilen başka bir yerde sürekli kalma niyetiyle yaşadığı ispat edilirse bu yer de yerleşim yeri kabul edilebilir.

Son altı ay kuralı

Son altı ay birlikte oturma şartı, dava tarihinden geriye doğru hesaplanır. Eşler dava açılmadan önceki altı ay içinde bir süre ayrı yaşamışsa bu seçenek uygulanamayabilir. Bu durumda eşlerden birinin yerleşim yeri esas alınır.

Yetki Kuralı Kesin midir?

TMK m. 168’deki yetki kuralı kesin yetki değildir. Bunun uygulamadaki sonuçları şunlardır:

• Mahkeme yetkisizliği kendiliğinden dikkate almaz.
• Davalı yetki itirazını cevap dilekçesinde ilk itiraz olarak ileri sürmelidir (HMK m. 116).
• Süresinde yetki itirazı yapılmazsa dava açılan mahkeme yetkili hâle gelir.
• Yetki itirazında bulunan davalı, yetkili mahkemeyi de belirtmelidir; aksi hâlde itiraz dikkate alınmaz (HMK m. 19).

Yetki itirazı kabul edilirse mahkeme yetkisizlik kararı verir. Karar kesinleştikten sonra iki hafta içinde başvurulursa dosya yetkili mahkemeye gönderilir.

Yurt Dışında Yaşayan Türk Vatandaşları

Yurt dışında yaşayan Türk vatandaşları da Türkiye’de boşanma davası açabilir. Türkiye’de yerleşim yeri bulunmayan Türk vatandaşları için 5718 sayılı Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında Kanun (MÖHUK) m. 41 özel bir yetki kuralı öngörür. Buna göre dava:

1. İlgilinin Türkiye’de sakin olduğu yer mahkemesinde,
2. Böyle bir yer yoksa Türkiye’deki son yerleşim yeri mahkemesinde,
3. O da yoksa kanunda sayılan büyükşehirlerden birinin mahkemesinde

açılabilir. Yurt dışında boşanma süreçleri ve yabancı kararların Türkiye’de tanınması konuları ayrıca değerlendirilmelidir.

Anlaşmalı Boşanmada Yetki

Anlaşmalı boşanmada da aynı yetki kuralları geçerlidir. Ancak eşler anlaştığı için yetki itirazı uygulamada nadiren gündeme gelir. Eşler, TMK m. 168’deki yerlerden kendileri için en uygun olanı birlikte seçebilir. Eşlerin duruşmada bizzat bulunması gerektiğinden, iki eşin de kolayca ulaşabileceği bir yer mahkemesinin tercih edilmesi pratik fayda sağlar. Anlaşmalı boşanmanın şartları için anlaşmalı boşanma şartları yazımıza bakabilirsiniz.

Birlikte Açılan Davalarda Yetki

Boşanma davasıyla birlikte ileri sürülen nafaka, tazminat ve velayet talepleri, boşanma davasının fer’i niteliğindedir ve aynı mahkemede görülür. Mal rejiminin tasfiyesi davası ise TMK m. 214 uyarınca eşlerden birinin ölümü dışında boşanma davasına bakan mahkemede de açılabilir. Mal rejimi davalarında yetki bakımından TMK m. 214’teki özel kural esas alınır; diğer hâllerde davalı eşin yerleşim yeri mahkemesi yetkilidir.

Pratik Öneriler

• Dava açmadan önce eşlerin ve kendinizin kayıtlı adreslerini kontrol edin.
• Son altı ay birlikte yaşanan yere dayanacaksanız bu durumu gösteren deliller hazırlayın.
• Davalı sıfatıyla dava tebliğ aldığınızda, yetki itirazı yapacaksanız bunu cevap dilekçesinde ve yetkili mahkemeyi belirterek yapın.
• Tanıklarınızın ve delillerinizin bulunduğu yeri de mahkeme seçiminde dikkate alın.
• Çocukların yaşadığı yer, sosyal inceleme ve kişisel ilişki işlemleri bakımından pratik önem taşır.

Dava açma sürecinin genel adımları için boşanma davası nasıl açılır rehberimizi inceleyebilirsiniz.

Sonuç

Boşanma davasında doğru mahkemenin seçilmesi, yargılamanın gereksiz yere uzamasını önler. Görev kuralı kesin olduğundan aile mahkemesinde dava açılması zorunludur; yetki konusunda ise TMK m. 168 davacıya seçim imkânı tanır. Aile hukuku alanında davanızın hangi mahkemede açılmasının uygun olacağını değerlendirmek için bizimle iletişime geçebilirsiniz.